🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:11:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आषाढ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आषाढ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आषाढ

अर्थ: आषाढ़ी पूर्णिमा अस्मिन्मासे अण् हिन्दूओं का एक महीना

संस्कृत: आषाढमासः, पलाशदण्डः · पर्याय: शुचि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आषाढ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आषाढ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआषाढःआषाढौआषाढाः
द्वितीयाआषाढम्आषाढौआषाढान्
तृतीयाआषाढेनआषाढाभ्याम्आषाढैः
चतुर्थीआषाढायआषाढाभ्याम्आषाढेभ्यः
पञ्चमीआषाढात् / आषाढाद्आषाढाभ्याम्आषाढेभ्यः
षष्ठीआषाढस्यआषाढयोःआषाढानाम्
सप्तमीआषाढेआषाढयोःआषाढेषु
सम्बोधनहे आषाढहे आषाढौहे आषाढाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आषाढ
आषाढ
āṣāḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ब्रह्मचर्य-व्रत में पलाश का दण्ड (2.7.49)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आषाढ m. (fr. अ-षाढा), N. of a month (corresponding to part of June and July) in which the full moon is near the constellation Aṣāḍhā, Suśr.; VarBṛS.; Megh.; Kathās. &c.
a staff of the wood of the Palāśa (carried by an ascetic during certain religious observances in the month Āṣāḍha), Pāṇ. v, 1, 110; Kum. &c.
N. of a prince, MBh.
the Malaya mountain, L.
a festival (of Indra), Āp. i, 11, 20
N. of Śiva (cf. सु-ष्˚), MBh.
आषाढ mfn. belonging to the month Āṣāḍha, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (159,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आषाढः [आषाढीपूर्णिमा अस्मिन्मासे अण्] 1 N. of a Hindu month (corresponding to June and July); आषाढस्य प्रथमदिवसे Me. 2; शेते विष्णुः सदाषाढे कार्तिके प्रतिबोध्यते V. P. --2 A staff of the Palāśa wood carried by an ascetic; अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाक् Ku. 5. 30. --3 The Malaya mountain. --ढा The 20th and the 21st lunar mansions, usually called पूर्वाषाढा and उत्तराषाढा. --ढी The day of full moon in the month of Āṣāḍha. --Comp. --भव, --भू a. produced in the month of Āṣāḍha. --(वः, --भूः) the planet Mars.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0267-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आषाढ पु० आषाढी पूर्ण्णिमाऽस्मिन् मासेऽण् । स्वनाम ख्याते चान्द्रे १ मासभेदे “आषाढस्य प्रथमदिवसे” मेघदू० “शेते विष्णुः सदाषाढे कार्त्तिके प्रतिबुध्यते” इति पुरा० । आषाढी पूर्ण्णिमा प्रयोजनमस्य अण् । व्रतिनां धार्य्ये पालाशे २ दण्डे “उपहिताषाढम्” काद० “तत्पुत्रेण च गृहीतव्रतेनाषाढिना” काद० । “अथाजिनाषाढघरः प्रगल्भवाक्” कुमा० । ३ मलयपर्व्वते पु० मेदि० पृ० ढस्य डः । आषाडोऽप्युक्तार्थेषु । स्वार्थे कन् आषाढकोऽप्युक्तार्थेषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आषाढः, पुं, (आषाढया नक्षत्रेण युक्ता पूर्णिमा यस्मिन् । आषाढा + नक्षत्रेण युक्तः कालः इति अण् । पलाशदण्डपक्षे आषाढः प्रयोजनमस्य इति विशाखाषाढादण् मन्थदण्डयोरित्यण् ।) वैशाखादिद्वादशमासान्तर्गततृतीयमासः । रवे- र्मिथुनराशिस्थितिकालः । पूर्व्वोत्तराषाढान्यतर- नक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्र मासे सः । तत्पर्य्यायः । शुचिः २ । इत्यमरः ॥ तत्र जातफलं । “अनल्पजल्पी प्रमदाभिलाषी प्रमादशीलो गुरुवत्सलश्च । बहुव्ययो मन्दहुताशनः स्या- दाषाढमासप्रभवो मनुष्यः” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ व्रतिनां पलाशदण्डः ॥ (“अथाजिनाषाढधरः प्रभल्भवाक् ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा” । इति कुमारे । ५ । ३० ।) मलयपर्ब्बतः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आषाढ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आषाढआषाढ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आषाढ 📚 ➤ आषाढ़ी पूर्णिमा अस्मिन्मासे अण् हिन्दूओं का एक महीना
संस्कृत: आषाढमासः, पलाशदण्डः · पर्याय: शुचि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आषाढ 📚m. (fr. अ-षाढा), N. of a month (corresponding to part of June and July…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आषाढ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें