🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:19:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आषाढ
āṣāḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ब्रह्मचर्य-व्रत में पलाश का दण्ड (2.7.49)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आषाढ m. (fr. अ-षाढा), N. of a month (corresponding to part of June and July) in which the full moon is near the constellation Aṣāḍhā, Suśr.; VarBṛS.; Megh.; Kathās. &c.
a staff of the wood of the Palāśa (carried by an ascetic during certain religious observances in the month Āṣāḍha), Pāṇ. v, 1, 110; Kum. &c.
N. of a prince, MBh.
the Malaya mountain, L.
a festival (of Indra), Āp. i, 11, 20
N. of Śiva (cf. सु-ष्˚), MBh.
आषाढ mfn. belonging to the month Āṣāḍha, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (159,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आषाढः [आषाढीपूर्णिमा अस्मिन्मासे अण्] 1 N. of a Hindu month (corresponding to June and July); आषाढस्य प्रथमदिवसे Me. 2; शेते विष्णुः सदाषाढे कार्तिके प्रतिबोध्यते V. P. --2 A staff of the Palāśa wood carried by an ascetic; अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाक् Ku. 5. 30. --3 The Malaya mountain. --ढा The 20th and the 21st lunar mansions, usually called पूर्वाषाढा and उत्तराषाढा. --ढी The day of full moon in the month of Āṣāḍha. --Comp. --भव, --भू a. produced in the month of Āṣāḍha. --(वः, --भूः) the planet Mars.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0267-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आषाढ पु० आषाढी पूर्ण्णिमाऽस्मिन् मासेऽण् । स्वनाम ख्याते चान्द्रे १ मासभेदे “आषाढस्य प्रथमदिवसे” मेघदू० “शेते विष्णुः सदाषाढे कार्त्तिके प्रतिबुध्यते” इति पुरा० । आषाढी पूर्ण्णिमा प्रयोजनमस्य अण् । व्रतिनां धार्य्ये पालाशे २ दण्डे “उपहिताषाढम्” काद० “तत्पुत्रेण च गृहीतव्रतेनाषाढिना” काद० । “अथाजिनाषाढघरः प्रगल्भवाक्” कुमा० । ३ मलयपर्व्वते पु० मेदि० पृ० ढस्य डः । आषाडोऽप्युक्तार्थेषु । स्वार्थे कन् आषाढकोऽप्युक्तार्थेषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आषाढः, पुं, (आषाढया नक्षत्रेण युक्ता पूर्णिमा यस्मिन् । आषाढा + नक्षत्रेण युक्तः कालः इति अण् । पलाशदण्डपक्षे आषाढः प्रयोजनमस्य इति विशाखाषाढादण् मन्थदण्डयोरित्यण् ।) वैशाखादिद्वादशमासान्तर्गततृतीयमासः । रवे- र्मिथुनराशिस्थितिकालः । पूर्व्वोत्तराषाढान्यतर- नक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्र मासे सः । तत्पर्य्यायः । शुचिः २ । इत्यमरः ॥ तत्र जातफलं । “अनल्पजल्पी प्रमदाभिलाषी प्रमादशीलो गुरुवत्सलश्च । बहुव्ययो मन्दहुताशनः स्या- दाषाढमासप्रभवो मनुष्यः” ॥ इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ व्रतिनां पलाशदण्डः ॥ (“अथाजिनाषाढधरः प्रभल्भवाक् ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा” । इति कुमारे । ५ । ३० ।) मलयपर्ब्बतः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-195-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आषाढ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें