🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:55:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आहवनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आहवनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आहवनीय

अर्थ: गार्हपत्याग्नि से ली हुई अभिमन्त्रित अग्नि, तीन अग्नियों में से एक जो यज्ञ में प्रज्वलित की जाती हैं

संस्कृत: आहवनीयाग्निः

व्युत्पत्ति: आ+हु+अनीयर् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आहवनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हवनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + हु + अनीयर्
  3. हवनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + हु + अनीयर्
  4. आहवनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आहवनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआहवनीयःआहवनीयौआहवनीयाः
द्वितीयाआहवनीयम्आहवनीयौआहवनीयान्
तृतीयाआहवनीयेनआहवनीयाभ्याम्आहवनीयैः
चतुर्थीआहवनीयायआहवनीयाभ्याम्आहवनीयेभ्यः
पञ्चमीआहवनीयात् / आहवनीयाद्आहवनीयाभ्याम्आहवनीयेभ्यः
षष्ठीआहवनीयस्यआहवनीययोःआहवनीयानाम्
सप्तमीआहवनीयेआहवनीययोःआहवनीयेषु
सम्बोधनहे आहवनीयहे आहवनीयौहे आहवनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आहवनीय
आहवनीय
āhavanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(मथकर) आग निकालने की लकड़ी (2.7.21) अरणि · दक्षिणाग्नि · गार्हपत्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-हवनीय mfn. to be offered as an oblation
आहवनीय m. (scil. अग्नि) consecrated fire taken from the householder's perpetual fire and prepared for receiving oblations
especially the eastern of the three fires burning at a sacrifice, AV.; ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvŚr.; ChUp. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (162,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आहवनीय pot. p. To be offered as an oblation. --यः A consecrated fire taken from the house-holder's perpetual fire, one of the three fires (i. e. the eastern) burning at a sacrifice; गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलंतमुद्धरेत् । पिता वा एषोऽग्नीनां यद्दक्षिणः पुत्रो गार्हपत्यः पौत्र आहवनीयः Āśval.; see also अग्नित्रेता under अग्नि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0271-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आहवनीय पु० आहूयते १ प्रणीयते प्रक्षिप्यते वा हविरत्र आ + हु--कर्म्मणि आधारे बा० अनीयर् आहवनमर्हति छ वा । १ अग्निभेदे । तदुद्धरणप्रकारः आश्व० स्रौ० उक्तः । “उत्सर्गे- ऽपराह्णे गार्हपत्यं प्रज्वाल्य दक्षिणाग्निमानीय विट्कुला द्वित्तवतो वा वैकयोनय इत्येके ध्रियमाणं वा प्रज्वाल्या- ऽरणीमन्तं वा मथित्वा गार्हपत्यादाहवनीयमुद्धरेत्” सू० दिवाशेषचतुर्थयामे गार्हपत्यं प्रादुष्कृत्य दक्षिणाग्निं प्र- ज्वाल्य च वैश्यगृहात् द्रव्यतोवान्यस्य गृहात् गार्हपत्याद्वा आनयेत् । तथा च अग्निमन्थनादिनाऽन्यतमप्रकारेण दक्षि- णाग्निं साधयित्वा गार्हपत्यात् ज्वलन्तमग्निमाहवनोयार्थ- मुद्धरेत् पात्रान्तरेण पृथक् कुर्य्यादिति तदर्थः । तत्र मन्त्रा- दिकविनियोग उत्तरसूत्रादावुक्तः । “आहवनीये वैश्यानरं द्वादशकपालमधिश्रयति” तैत्ति० । “यस्य गार्ह- पत्याहवनीयौ मिथः संसृज्याताम्” ऐत० ब्रा० । “पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः । गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी” मनुः । कर्मणि अनीयर् । २ सम्यग् होतव्ये हविरादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0897,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आहवनीयः, पुं, (आहूयते आज्यादिरस्मिन् । आङ् + हु + अनीयर् ।) यज्ञाग्निविशेषः । इत्यमरः । गार्हपत्यादुद्धृत्य होमार्थं यः संस्क्रियते सः । इति भरतः ॥ (यथा, मनौ २ । २३१ । “गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-199-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आहवनीय" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आहवनीयआहवनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हवनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + हु + अनीयर् | हवनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + हु + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आहवनीय 📚 ➤ गार्हपत्याग्नि से ली हुई अभिमन्त्रित अग्नि, तीन अग्नियों में से एक जो यज्ञ में प्रज्वलित की जाती हैं
संस्कृत: आहवनीयाग्निः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आहवनीय 📚mfn. to be offered as an oblation🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आहवनीय
(मथकर) आग निकालने की लकड़ी (२.७.२१) — अरणि, दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आहवनीय: आ+हु+अनीयर् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें