🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:08:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इद्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इद्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इद्ध

अर्थ: जला हुआ, प्रकाशित

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to shine, to glow

व्युत्पत्ति: इन्ध-क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इन्ध् + क्त
  2. इद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इन्ध् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — इद्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइद्धःइद्धौइद्धाः
द्वितीयाइद्धम्इद्धौइद्धान्
तृतीयाइद्धेनइद्धाभ्याम्इद्धैः
चतुर्थीइद्धायइद्धाभ्याम्इद्धेभ्यः
पञ्चमीइद्धात् / इद्धाद्इद्धाभ्याम्इद्धेभ्यः
षष्ठीइद्धस्यइद्धयोःइद्धानाम्
सप्तमीइद्धेइद्धयोःइद्धेषु
सम्बोधनहे इद्धहे इद्धौहे इद्धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — इन्ध् (रुधादिगण) · अर्थ: प्रकाशित होना (दीप्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमइन्द्धे / इन्धेइन्धातेइन्धते
मध्यमइन्त्सेइन्धाथेइन्द्ध्वे / इन्ध्वे
उत्तमइन्धेइन्ध्वहेइन्ध्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): इन्द्धे · लिट् (आत्मने.): इन्धाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): इन्धिता · लृट् (आत्मने.): इन्धिष्यते · लोट् (आत्मने.): इन्द्धाम् · लङ् (आत्मने.): ऐन्द्ध · विधिलिङ् (आत्मने.): इन्धीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): इन्धिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐन्धिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐन्धिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: इन्धन · ण्वुल्: इन्धकः · तृच्: इन्धिता · ण्यत्: इन्ध्यः · तव्य: इन्धितव्यः · अनीयर्: इन्धनीयः · क्त: इद्धः · क्तवतु: इद्धवान् · शानच्: इन्धानः · क्त्वा: इन्धित्वा · ल्यप्: प्रेध्य · तुमुन्: इन्धितुम् · णमुल्: इन्धम् · घञ्: इन्धः · क्तिन्: इद्धि · क्वसु: इन्धाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इद्ध
इद्ध
iddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इद्ध १ वि॰ [सं॰]
१. प्रकाशित । ज्योतित ।
२. प्रकाशमान । चम- कीला ।
३. आशचर्यकारक । विस्मयजनक ।
४. पालन किया जानेवाला (आदेश) ।
५. दीप्त ।
६. दग्ध ।
७. स्वच्छ । निर्मल [को॰] ।
इद्ध २ संज्ञा पुं॰
१. आतप । धाम ।
२. दीप्ति । कांति ।
३. आशचर्य । अचंभा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इद्ध इध्म &c. See √ इन्ध्.
इद्ध mfn. kindled, lighted, alight
shining, glowing, blazing, RV.; Mn.; ChUp.; Ratnāv. &c.
clean, clear, bright
wonderful, L.
vehement, fierce, Kir.
इद्ध (अम्), n. sunshine, light, heat
a wonder, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (165,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इध्म, इद्ध See under इंध्.
इद्ध p. p. [इंध्-क्त] 1 Kindled, lighted; Mv. 1. 53; क्रोध˚ Ratn. 1. 4; Mu. 1. 2; ˚राग Ś. 7. 16 whose glow or red colour has just broken out. --2 Shining, glowing, blazing, bright; Ki. 2. 59; Śi. 1. 63; ˚बोधैः Bk. 1. 5 (पटुबुद्धिभिः) sharp. --3 Clean, clear. --4 Wonderful. --5 Obeyed, unresisted (as order); ˚शासनः Ki. 1. 22 --द्धं 1 Sunshine, heat. --2 Refulgence, splendour. --3 Wonder. --Comp. --दीधितिः fire; Śi. 16. 35. --मन्यु a. having the anger excited.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0276-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इद्ध न० इन्ध--भावे क्त । १ आतपे, २ दीप्तौ, ३ आश्चर्य्ये । च । कर्त्तरि--क्त । ४ दीप्ते ५ दग्धे च त्रि० । “समिद्धशर- णादीप्ता” भट्टिः । “तमिद्धमाराधयितुं सकर्ण्णकैः” माघः । “इद्धाबोधैरिति” भट्टौ बोधे इद्धत्वं सर्वशास्त्रसूक्ष्मार्थग्रा- हित्वम् शासने इद्धत्वमप्रतिहतत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इद्धं, क्ली, (इन्द + क्तः ।) आतपः । दीप्तिः । इति मेदिनी ॥ आश्चर्य्यं । इति जटाधरः ॥
इद्धः, त्रि, निर्म्मलः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इद्धइद्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इन्ध् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: इद्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इन्ध् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इद्ध 📚 ➤ जला हुआ, प्रकाशित
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इद्ध 📚प्रकाशित । ज्योतित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • इद्ध: इन्ध् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें