🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:41:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इभ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इभ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इभ्य

अर्थ: धनाढ्य, धनवान्

संस्कृत: बहुधनः · पर्याय: आढ्य, धनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इभ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. इभ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इभ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइभ्यःइभ्यौइभ्याः
द्वितीयाइभ्यम्इभ्यौइभ्यान्
तृतीयाइभ्येनइभ्याभ्याम्इभ्यैः
चतुर्थीइभ्यायइभ्याभ्याम्इभ्येभ्यः
पञ्चमीइभ्यात् / इभ्याद्इभ्याभ्याम्इभ्येभ्यः
षष्ठीइभ्यस्यइभ्ययोःइभ्यानाम्
सप्तमीइभ्येइभ्ययोःइभ्येषु
सम्बोधनहे इभ्यहे इभ्यौहे इभ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इभ्य
इभ्य
ibhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धनवान् (3.1.10) आढ्य · धनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इभ्य १ वि॰ [सं॰]
१. जिसके पास हाथी हो ।
२. धनवान् । धनी । यौ॰—इभ्यपुत्र=धनीपुत्र । रईसजादा ।
इभ्य २ संज्ञा पुं॰
१. राजा ।
२. हाथीवान । महावत ।
३. शत्रु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इभ्य mfn. belonging to one's servants or attendants, RV. i, 65, 7 [BRD.]
इभ्य m. an enemy [Sāy.]
wealthy, opulent, having many attendants, ChUp.; Daś.; Pañcad. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (167,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इभ्य a. [इभं गजमर्हति यत्] 1 Wealthy, opulent, rich; Dk. 41. --2 Belonging to one's servants (Ved.). --भ्यः 1 A king. --2 An elephant-driver. --3 An enemy or foe (Sāy.). --भ्या 1 A female elephant. --2 N. of the Olibanum tree, Boswellia Serrata. --Comp. --तिल्वि (व) ल a. wealthy, rich.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0279-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इभ्य त्रि० इभं गजमर्हति दण्डा० यत् । १ प्रचुरगजादि- धनाढ्ये २ नृपे ३ हस्तिपक च पु० । “उषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास” छा० उ० तस्य भाष्ये इभो हस्ती तमर्हतोतीभ्य ईश्वरोहस्त्यारोहोवेति । “जामिः सिन्धूनां भ्रातेव स्वस्रामिभ्यान्न राजा वलान्यत्ति” ऋ० १, ६५, ४, स्वार्थे कन् । इभ्यकस्तत्रैव स्त्रियान्तु टापि वा अत इत्त्वम् इभ्यका--इभ्यिका । इनाढ्यायां स्त्रियाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0981,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इभ्यः, त्रि, (इभमर्हतीति दण्डादित्वात् यत् ।) धन- वान् । इत्यमरः ॥ (पुं, राजा । हस्तिपकः ।) (यथा छान्दग्योपनिषदि । १ । १० । “उषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास । सहेभ्यम् कुल्मा- षाण्खादन्तं बिभिक्षे” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-213-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इभ्यइभ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इभ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इभ्य 📚 ➤ धनाढ्य, धनवान्
संस्कृत: बहुधनः · पर्याय: आढ्य, धनिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इभ्य 📚जिसके पास हाथी हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इभ्य
धनवान् (३.१.१०) — आढ्य, धनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें