🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:30:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इलावृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इलावृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इलावृत

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (इलावृत) N. of a son of Āgnīdhra (who received the Varṣa Ilāvṛta as his kingdom)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इलावृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इलावृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइलावृतःइलावृतौइलावृताः
द्वितीयाइलावृतम्इलावृतौइलावृतान्
तृतीयाइलावृतेनइलावृताभ्याम्इलावृतैः
चतुर्थीइलावृतायइलावृताभ्याम्इलावृतेभ्यः
पञ्चमीइलावृतात् / इलावृताद्इलावृताभ्याम्इलावृतेभ्यः
षष्ठीइलावृतस्यइलावृतयोःइलावृतानाम्
सप्तमीइलावृतेइलावृतयोःइलावृतेषु
सम्बोधनहे इलावृतहे इलावृतौहे इलावृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इलावृत
इलावृत
ilāvṛta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इला˚वृत m. N. of a son of Āgnīdhra (who received the Varṣa Ilāvṛta as his kingdom)
इला—˚वृत n. one of the nine Varṣas or divisions of the known world (comprehending the highest and most central part of the old continent, cf. वर्ष), MBh.; BhP.; MārkP.; VP. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इलावृत न० इला पृथिवीवावृतं निषधादिभिः । नवव- र्षात्मकजम्बुद्वीपस्य वर्षभेदे तच्च वर्षम् “पश्चान्माल्यवतः, प्राच्यां गन्घमादनशैलतः । इलावृतं नीलगिरेर्याम्यतो, निषधादुदक्” इत्युक्त चतुःसीमावच्छिन्ने देशेऽस्ति । “माल्यवांश्च [] यमकोटिपत्तनाद्रोमकाच्च किल गन्धमादनः । नीलशैलनि- षधावधी च तावन्तरालमनयोरिलावृतम् । निषधनीलसुग- न्धसुमाल्यकैरलमिलावृतमावृतमाबभौ । अमरकेलिकुलाय- समाकुलं रुचिरकाञ्चनचित्रमहीतलम्” सि० शि० । “एतेन भारतभिलावृतवद् विभाति” माघः । इलावृतस्थपर्व्वता- दिवर्ण्णनम् । भाग० ५ स्क० ६ अ० । “एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजोमेरुर्द्वीपायामसमुन्नाहः कर्णि- काभूतः कुवलयकमलस्य मुर्द्धनि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजन- विततो मूले षोडशसाहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्टः । उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवानिति त्रयोरम्यक- हिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्य्यादागिरयः प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयोद्विसाहस्रपृथव एकैकशः पूर्वस्मात् पूर्वस्मादुत्तरोत्तरेण दशांशाधिकांशेन दैर्घ्यएव ह्रसन्ति । एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधोहेमकूटो हिमालय इति प्रागा- यता यथा नीलादयः । अयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिं- पुरुषभारतानां यथासंख्यम् । तथैवेलावृतमपरेण पू- र्वेण च माल्यवद्गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतुः । केतुमालभद्राश्वयोः सीमानं विदधाते । मन्द- रोमेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपकॢप्ताः । चतुर्ष्वेतेषु चूत जम्बूकदम्बन्यग्रोघाश्चत्वारः पादपप्रवराः पर्वतकेतव इवद्वि- सहस्रयोजनोन्नाहास्तावद्विटपविततयः शतयोजनपरिणा- हाः । ह्रदाश्चत्वारः पयोमध्विक्षुरसमृष्टजलाः । यदुप- स्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्चर्य्याणि स्वाभाविकानि भरतर- र्षभ! धारयन्ति । देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैम्राजकं सर्वतोभद्रमिति । येष्वमरपरिवृढाः सहसुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानम- हिमानः किल विहरन्ति । मन्दरोत्सङ्ग एकादशशत- योजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फला- न्यमृतकल्पानि पतन्ति । तेषां विशीर्य्यमाणानामतिमधुर सुरमिगन्धबहलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदीं मन्दर- गिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति । यदु- पजोषणाद्भवान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पर्श सुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति । एवं जम्बू- फलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थिप्रायाणामिभकाय- निभानां रसेन जम्बूनदी नाम मेरुमन्दरशिखरादयुत- योजनादवनितले निपन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृत [] मुपस्यन्दति । तावदुभयोरपि रोधसोर्मृत्तिका तद्रसे- नानुविध्यमाना च वाय्वर्वसंयोगविपाकेन सदामरलोका भरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं मवति । यदुह वाव विवुधा- दयः सहयुवतिभिर्मुकुटककटिसूत्रकुण्डलाद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति । यस्तु महाकदम्बः सुपार्श्वपार्श्वनिरूढ- स्तस्य कोटरेभ्यो विनिःसृताः पञ्चायामपरिणाहाः सुमधुराः सुपार्श्वशिखरात् पतन्त्योऽपरेणात्मानमिला- वृतमनुमोदयन्ति । याह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायुः समन्ताच्छतयोजनमनु वासयति । एवं कुमुदनि- रूढो यः शतवल्लोनाम वटस्तस्थ स्कन्धेभ्योनीचीनाः पयो- दधिमधुघृतगुडान्नादाम्बरशय्यासनाभरणादयः सर्व एव कामदुघानदाः कुमुदाग्रात् पतन्तमुत्तरेणेलावृतमुप- योजयन्ति । यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयापमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्यो- पसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति । यावज्जीवं सुखं निर- तिशयमेव कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिखरपतङ्गरु
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इलावृतं, क्ली, (इरया आवृतं ।) जम्बुद्वीपस्य नव- वर्षान्तर्गतवर्षविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः । तच्च सुमेरुपर्ब्बतं संवेष्ट्यास्ते । तस्य सीमा उत्तरे नीलपर्ब्बतः । दक्षिणे निषधः । पश्चिमे माल्य- वान् । पूर्व्वेगन्धमादनपर्ब्बतः । इति श्रीभागवतम् ॥ अग्नीध्रस्य स्वनामख्यातः पुत्रः स तु पितुः सकाशात् इलावृतं नाम वर्षमलभत । यदुक्तं विष्णुपुराणे । २ । १ । १६, १७, १८ । “जम्बुद्वीपेश्वरो यस्तु अग्नीध्रो मुनिसत्तम ! । तस्य पुत्रा बभूवुस्ते प्रजापतिसमा नव ॥ नाभिः किम्पुरुषश्चैव हरिवर्ष इलावृतः । रम्यो हिरण्वान् षष्ठश्च कुरुर्भद्राश्व एव च ॥ केतुमालस्तथैवान्यः साधुचेष्टो नृपोऽभवत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-213-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इलावृतइलावृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इलावृत 📚 ➤ (इलावृत) N. of a son of Āgnīdhra (who received the Varṣa Ilāvṛta as his kingdom) (अंग्रेज़ी कोश)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इलावृत 📚m. N. of a son of Āgnīdhra (who received the Varṣa Ilāvṛta as his king…🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬