🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:25:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

इल्वला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

इल्वला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

इल्वला

अर्थ: मृगशिरा नक्षत्र के ऊपर स्थित पाँच तारे

संस्कृत: मृगशीर्षनक्षत्रशिरोदेशस्थाः पञ्चस्वल्पतारकाः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इल्वला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. इल्वला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. इल्वला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  4. इल्वला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. इल्वला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. इल्वला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. इल्वला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. इल्वला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — इल्वला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइल्वलाइल्वलेइल्वलाः
द्वितीयाइल्वलाम्इल्वलेइल्वलाः
तृतीयाइल्वलयाइल्वलाभ्याम्इल्वलाभिः
चतुर्थीइल्वलायैइल्वलाभ्याम्इल्वलाभ्यः
पञ्चमीइल्वलायाःइल्वलाभ्याम्इल्वलाभ्यः
षष्ठीइल्वलायाःइल्वलयोःइल्वलानाम्
सप्तमीइल्वलायाम्इल्वलयोःइल्वलासु
सम्बोधनहे इल्वलेहे इल्वलेहे इल्वलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — इल्वला
इल्वला
ilvalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं (1.3.25)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इल्वला संज्ञा पुं॰ [सं॰] मृगशिरा नक्षत्र के सिर पर रहनेवाले पाँच तारों का समूह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इल्वला f. pl. N. of the five stars in Orion's head, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (168,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
इल्वलाइल्वला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: इल्वला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | इल्वला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

इल्वला 📚 ➤ मृगशिरा नक्षत्र के ऊपर स्थित पाँच तारे
संस्कृत: मृगशीर्षनक्षत्रशिरोदेशस्थाः पञ्चस्वल्पतारकाः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
इल्वला 📚मृगशिरा नक्षत्र के सिर पर रहनेवाले पाँच तारों का समूह🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
इल्वला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें