🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:52:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईशानः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईशानः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईशानः

अर्थ: शासक, स्वामी, मालिक

संस्कृत: शिवः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईशान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईश् + शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ईशान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईशानःईशानौईशानाः
द्वितीयाईशानम्ईशानौईशानान्
तृतीयाईशानेनईशानाभ्याम्ईशानैः
चतुर्थीईशानायईशानाभ्याम्ईशानेभ्यः
पञ्चमीईशानात् / ईशानाद्ईशानाभ्याम्ईशानेभ्यः
षष्ठीईशानस्यईशानयोःईशानानाम्
सप्तमीईशानेईशानयोःईशानेषु
सम्बोधनहे ईशानहे ईशानौहे ईशानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ईश् (अदादिगण) · अर्थ: अधिकार होना, मनानुसार काम करने की शक्ति रखना (ऐश्वर्ये)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईष्टेईशातेईशते
मध्यमईशिषेईशाथेईशिध्वे
उत्तमईशेईश्वहेईश्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईष्टे · लिट् (आत्मने.): ईशाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ईशिता · लृट् (आत्मने.): ईशिष्यते · लोट् (आत्मने.): ईष्टाम् · लङ् (आत्मने.): ऐष्ट · विधिलिङ् (आत्मने.): ईशीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईशिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐशिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐशिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईशन · ण्वुल्: ईशकः · तृच्: ईशिता · ण्यत्: ईश्यः · तव्य: ईशितव्यः · अनीयर्: ईशनीयः · क्त: ईशितः · क्तवतु: ईशितवान् · शानच्: ईशानः · क्त्वा: ईशित्वा · ल्यप्: प्रेश्य · तुमुन्: ईशितुम् · णमुल्: ईशम् · घञ्: ईशः · क्तिन्: ईष्टि · क्वसु: ईशाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईशान
ईशान
īśāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईशान १ संज्ञा पुं [सं॰] [स्त्री॰ ईशानी]
१. स्वामी । अधिति । प्रभु ।
२. शिव । महादेव । रुद्र ।
३. ग्यारह की संख्या ।
४. ग्यारह रुद्रों में से एक ।
५. शिव की आठ मूर्तियों में से एक । सुर्य ।
६. पूरब और उत्तर के बीच का कोना ।
७. आर्दा नक्षत्र (को॰) ।
८. प्रकाश । ज्योति (को॰) ।
९. शमी वृक्ष (को॰) ।
ईशान वि॰
१. शास्ता । शासक ।
२. ऐश्वर्यशाली ।
३. संपन्न [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईशान (and ईशान) mfn. owning, possessing, wealthy
reigning, RV.; AV.; VS.; ŚBr. &c.
ईशान (अस्), m. a ruler, master, one of the older names of Śiva-Rudra, AV.; VS.; ŚBr.; MBh.; Kum. &c.
one of the Rudras
the sun as a form of Śiva
a Sādhya
N. of Viṣṇu
N. of a man
ईशान (अम्), n. light, splendour, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईशान a. [ईश् ताच्छील्ये चानश्] 1 Owning, possessing, master or lord. --2 Reigning, ruling. --3 Wealthy, rich. --नः 1 A ruler, master, lord. --2 N. of Śiva; ईशानसंदर्शनलालसानां Ku. 7. 56; K. 10. --3 The Ārdrā Nakṣatra. --4 One of the Rudras. --5 The number ‘eleven’. --6 The sun as a form of Śiva. --7 A Sādhya. --8 N. of Viṣṇu. --नी N. of Durgā. --नी, --नः The silk-cotton tree (शाल्मली). --नं Light, splendour. --Comp. --आदिपंचमूर्तिः f. one of the five forms of Śiva. --कृत् a. {1} making one a master or able. {2} acting like a competent person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0283-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशान त्रि० ईश--ताच्छील्ये चानश् । १ ऐश्वर्य्यशीले २ रुद्रभू- र्तिभेदे पु० । “तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिम्” ऋ० १, ८९, ५ । “ईशानसंदर्शनलालसानाम्” कुमा० ३ तद्देवताके आर्द्रान- क्षत्रे तत्तुल्यसंख्यायाम् ४ एकादशसंख्यायाम् । शिवस्य अ- ष्टसु मर्तिषु सूर्य्यमूर्तिरूपतया पूज्ये ५ शियमूर्तिमेदे अष्टौ मूर्त्तीरभिधाय “मूर्त्तयोऽष्टौ शिवस्यैताः पूर्व्वादि- क्रर्मयोगतः । आग्नेय्यन्ताः प्रपूज्यास्तु वेद्यां लिङ्गे शितं यजेत्” ति० त० भविष्य पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईशानं, क्ली, (ईश + आनश् ।) ज्योतिः । इतिमेदिनी ॥ (तद्विशिष्टे, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । १७५ । ४ । “मुषाय सूर्य्य कवे चक्रमोशान ओजसा” ।)
ईशानः, पुं, (ईष्टे । ईश् + ताच्छिल्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ।) महादेवः । इत्यमरः ॥ (“तस्मिन् मुहूर्त्ते पुरसुन्दरीणा- मीशानसंदर्शनलालसानाम्” ॥ इति कुमारे ७ । ५६ । “तत्रेशानं समभ्यर्च्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः” । इति भारते ।) एकादशरुद्रान्तर्गतरुद्रविशेषः । इति पुराणं ॥ (यथा, आश्वलायंनगृह्यसूत्रे । ४ । ९ । “हराय मृडाय शर्व्वाय शिवाय भवाय महादेवाय उग्राय भीमाय पशुपतये रुद्राय शङ्करायेशानाय स्वाहा” इति । दूतमूर्त्तिधरः शिवः । स च धूम्र- जटिलः । यथा, मार्कण्डेये । ८८ । २३ ॥ “सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता । दूतत्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः” ।) शिवाष्टमूर्त्त्यन्तर्गतसूर्य्यमूर्त्तिः । इति स्मृतिराग- मश्च ॥ (परमेश्वरः । यथा, कृष्णयजुर्व्वेदे । “सर्व्वेन्द्रियगुणावासं सर्व्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्व्वस्य प्रभुमीशानं सर्व्वस्य शरणं वृहत्” । तथा च महाभारते १ । १ । २२ । “आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्” ॥ साध्यापुत्रो देवताभेदः । यथा, -- “धर्म्माल्लक्ष्म्युद्भवः कामः साध्या साध्यान् व्यजायत । प्रसवं व्यवनञ्चैवं ईशानं सुरभिं तथा” ॥ [] इति भारते ।) शमीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-216-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ईशान" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईशानःईशान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ईश् + शानच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईशानः 📚 ➤ शासक, स्वामी, मालिक
संस्कृत: शिवः · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईशान 📚स्वामी । अधिति । प्रभु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ईशान
शिव के और नाम (१.१.३७) — ईश्वर, शर्व, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईशानः: ईश् + शानच् — वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें