🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:36:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ईष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ईष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ईष

अर्थ: एक एक दाना उठाना, बीनना

संस्कृत: उञ्छे

अंग्रेज़ी: to glean, to gather particle by particle

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ईष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. इष् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. इष् धातु (क्र्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. इष् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ईष् (भ्वादिगण) · अर्थ: एक एक दाना उठाना, बीनना (उञ्छे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईषतात् / ईषताद् / ईषतुईषताम्ईषन्तु
मध्यमईष / ईषतात् / ईषताद्ईषतम्ईषत
उत्तमईषाणिईषावईषाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ईषति · लिट्: ईषाञ्चकार · लुट्: ईषिता · लृट्: ईषिष्यति · लोट्: ईषतात् · लङ्: ऐषत् · विधिलिङ्: ईषेत् · आशीर्लिङ्: ईष्यात् · लुङ्: ऐषीत् · लृङ्: ऐषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईषण · ण्वुल्: ईषकः · तृच्: ईषिता · ण्यत्: ईष्यः · तव्य: ईषितव्यः · अनीयर्: ईषणीयः · क्त: ईषितः · क्तवतु: ईषितवान् · शतृ: ईषन् · स्य-शतृ: ईषिष्यन् · क्त्वा: ईषित्वा · ल्यप्: प्रेष्य · तुमुन्: ईषितुम् · णमुल्: ईषम् · घञ्: ईषः · क्तिन्: ईष्टि · क्वसु: ईषाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ईष
ईष
īṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईष संज्ञा पुं [सं॰]
१. आश्विन मास । कुआर ।
२. शिव का एक गण । तृतीय मनु के एक पुत्र का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईष m. the month Āśvina See इष
a son of the third Manu
a servant of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईषः [ईष्-क] 1 The month Āśvina; cf. इष. --2 A servant of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0284-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईष उञ्छे (उद्धृतशस्यक्षेत्रात्, कणश आदाने) तु० प० सक० सेट् । ईषति ऐषीत् । ईषाम् बभूव आस चकार । ईषिता ईष्यात् ईषिष्यति ऐषिप्यत् “विश्वस्मादीषतो यज- मानस्य परिधिः” तैत्ति० ।
ईष दाने ईक्षणे, सर्पणे हिंसने च भ्वादि० आत्म० सक० सेट् । ईषते । ऐषिष्ट ईषास्व बभूव आस चक्रे । ईषिता ईषिषीष्ट ईष्यते ऐषिष्यत । ईषत् ईषा “शूरस्येव त्वेष- थादीषतेवयः” ऋ० १, १४१, ८ । “अस्मादहं तन्विषा- दीषमाणः” ऋ० १, १७१ ४७ ।
ईष पु० ईष--क । उत्तममनोः पुत्रभेदे । “औत्तमेयान् महाराज! दश पुत्रान् मनोरिमान् । ईष ऊर्जस्तनूर्ज्जश्च मधुर्माधव एव च । शुचिः शुक्रं सहश्चैव नभस्यो नभएव च” हरिवं० ७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1049,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईष उ उञ्छे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां -परं -सकं- सेट् ।) उञ्छ उद्धृतशस्यशेषापहरणं । ईषति धान्यं दीनः । इति दुर्गादासः ॥
ईष ङ दाने । (भ्वादिं -आत्मं -सकं -सेट् ।) ईक्ष । हिंसने । सर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ दीर्घादिः । ङ ईषते । ईक्षो दर्शनं । इति दुर्गादासः ॥
ईषः, पुं, (ईष् + क ।) इषः । आश्विनमासः । इत्य- मरटीकायां मथुरानाथः ॥ (स्वनामख्यातः उत्तम- मनोर्दशपुत्रमध्ये एकः पुत्त्रः । यथा, -- ‘औत्तमेयान् महाराज ! दशपुत्त्रान् मनोरमान्’ । १८ “ईष ऊर्द्ध्वस्तनूर्ज्जश्च मधुमाधव एवच । शुचिः शुक्रः सहश्चैव नभस्यो नभ एव च” ॥ १९ इति हरिवंशे ७ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-217-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ईषईष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | इष् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ईष 📚 ➤ एक एक दाना उठाना, बीनना
संस्कृत: उञ्छे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ईष 📚आश्विन मास । कुआर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें