🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:00:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उच्छिख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उच्छिख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उच्छिख

अर्थ: उद्गता शिखा यस्य शिखा युक्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उच्छिख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उच्छिख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उच्छिख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउच्छिखःउच्छिखौउच्छिखाः
द्वितीयाउच्छिखम्उच्छिखौउच्छिखान्
तृतीयाउच्छिखेनउच्छिखाभ्याम्उच्छिखैः
चतुर्थीउच्छिखायउच्छिखाभ्याम्उच्छिखेभ्यः
पञ्चमीउच्छिखात् / उच्छिखाद्उच्छिखाभ्याम्उच्छिखेभ्यः
षष्ठीउच्छिखस्यउच्छिखयोःउच्छिखानाम्
सप्तमीउच्छिखेउच्छिखयोःउच्छिखेषु
सम्बोधनहे उच्छिखहे उच्छिखौहे उच्छिखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उच्छिख
उच्छिख
ucchikha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उच्छिख वि॰ [सं॰]
१. चूड़ायुक्त, शिखासहित ।
२. जिसकी लपट ऊपर की ओर जा रही हो ।
३. चमकीला । प्रकाशमान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्-छिख mfn. (उद्-शि˚) having an upright comb (as a peacock), Uttarar.
having the flame pointed upwards
flaming, blazing up, Ragh.; Prab.
radiant
‘high-crested’, N. of a Nāga, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (173,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्छिख a. [उद्गता शिखा यस्य] 1 Crested, with erected crest; U. 3. 18. --2 Having the flame pointed upwards, flaming, blazing up; Ki. 1. 32; K. 127; R. 16. 87. --3 Radiant, bright.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0287-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्छिख त्रि० उद्गता शिखा यस्य प्रा० ब० । १ उन्नताग्रे २ उदर्चिषि वह्नौ पु० “माङ्गल्योर्ण्णावलयिनि पुरः पा- वकस्योच्छिखस्य” रघुः । ३ तक्षकनागकुलजाते नागभेदे पु० “तक्षकस्य कुलेजातान् प्रवक्ष्यामि निबोध तान्” इत्युपक्रम्य “उच्छिखः शरभोभङ्गोविल्वतेजा विरोहणः” भा० आ० ५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उच्छिखउच्छिख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उच्छिख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उच्छिख 📚 ➤ उद्गता शिखा यस्य शिखा युक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उच्छिख 📚चूड़ायुक्त, शिखासहित🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬