🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:27:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उडु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उडु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उडु

अर्थ: नक्षत्र, तारा

संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका

व्युत्पत्ति: ऊड्+कु (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उडु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उडु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. उडु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उडु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउडुउडुनीउडूनि
द्वितीयाउडुउडुनीउडूनि
तृतीयाउडुनाउडुभ्याम्उडुभिः
चतुर्थीउडुनेउडुभ्याम्उडुभ्यः
पञ्चमीउडुनःउडुभ्याम्उडुभ्यः
षष्ठीउडुनःउडुनोःउडूनाम्
सप्तमीउडुनिउडुनोःउडुषु
सम्बोधनहे उडु / हे उडोहे उडुनीहे उडूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उडु
उडु
uḍu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नक्षत्र/तारे के नाम (1.3.23) नक्षत्र · ऋक्ष · तारा · तारका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उडु संज्ञा पुं॰ [सं॰] १ नक्षत्र । तारा । यौ॰—उडुपति । उडुराज । २ पक्षी । चिड़ियाँ । ३ केवट । मल्लाह । ४ पानी । जल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उडु f. n. a star, Ragh.; BhP.; Mālav. &c.
उडु n. a lunar mansion or constellation in the moon's path, VarBṛS. &c.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उडुः f. उडु n. [उड्-वा˚ क] 1 A lunar mansion; a star; इंदुप्रकाशांतरितोडुतुल्याः R. 16. 65. --2 Water (said to been. only). --Comp. --चक्रं zodiacal circle. --पः --पं [उडुनि जले पाति] a raft, boat; तितीर्षुर्दुस्तरं मोहाढुडुपेनास्मि सागरं R. 1. 2; केनोडुपेन पर लोकनदीं तरिष्ये Mk. 8. 23 --(पः) the moon; Mk. 4. 23. --पतिः, --राज् {1} the moon; जितमुडुपतिना Ratn. 1. 5; रसात्मकस्योडुपतेश्च रश्मयः Ku. 5. 22. {2} Varuṇa, regent of waters. --पथः the sky, the firmament.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0289-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उडु स्त्री न० उड--बा० कु । १ नक्षत्रे, २ जले च स्त्रीत्वे वा ऊङ् । “इन्दुप्रकाशस्तिमितोडुतुल्याः” । “उत्तम्भितो- डुभिरतीवतरां शिरोभिः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उडु, क्ली स्त्री, (उ रोषोक्तिपूर्व्वकं डयते इति । उ + डी + डु मितद्ब्रादित्वात् डुः ।) नक्षत्रम् । इत्यमरः ॥ (“तदोडुराजः कुकुभः करैर्मुखम्” । इति भागवतं । १० । २९ । २ । तथा रघुवंशे । १६ । ६५ । “इन्दुप्रकाशान्तरितोडुतुल्याः” ।) जले क्ली । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-222-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उडुउडु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उडु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | उडु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उडु 📚 ➤ नक्षत्र, तारा
संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उडु 📚नक्षत्र । तारा । यौ॰—उडुपति । उडुराज । २ पक्षी । चिड़ियाँ । ३ केवट । म…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उडु
नक्षत्र/तारे के नाम (१.३.२३) — नक्षत्र, ऋक्ष, तारा, तारका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उडु: ऊड्+कु (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें