🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:00:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उत्कच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उत्कच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उत्कच

अर्थ: जिसके बाल सीधे ऊपर को खड़े हों।

व्युत्पत्ति: उत्+ कच

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत्कच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उत्कच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + कच् + अच्
  4. कच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + कच् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उत्कच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्कचःउत्कचौउत्कचाः
द्वितीयाउत्कचम्उत्कचौउत्कचान्
तृतीयाउत्कचेनउत्कचाभ्याम्उत्कचैः
चतुर्थीउत्कचायउत्कचाभ्याम्उत्कचेभ्यः
पञ्चमीउत्कचात् / उत्कचाद्उत्कचाभ्याम्उत्कचेभ्यः
षष्ठीउत्कचस्यउत्कचयोःउत्कचानाम्
सप्तमीउत्कचेउत्कचयोःउत्कचेषु
सम्बोधनहे उत्कचहे उत्कचौहे उत्कचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उत्कच
उत्कच
utkaca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्कच १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिरण्याक्ष के नौ पुत्रों में से एक ।
२. परावसु गंधर्व के नो पुत्तों में से एक ।
उत्कच २ वि॰
१. खड़े बालोंबाला ।
२. गंजा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-कच mfn. hairless, MBh.
full blown, BhP. iii, 23, 38.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्कच a. 1 Having the hair erect; as in घटोत्कच. --2 Having no hair.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0290-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्कच त्रि० उद्गतः उन्नतो--कचोऽस्य । १ विकचे केशशून्ये २ उन्नत केशे च “प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात् स पितुस्तदा । मातुश्च परमेश्वासस्तौ च नामास्य चक्रतुः । घटोहास्योत्कच इति माता तं प्रत्यमाषत । अब्रवीत्तेन नामास्य षटो त्कच इति स्म सा” भा० आ० १५६ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उत्कचउत्कच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उत्कच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + कच् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उत्कच 📚 ➤ जिसके बाल सीधे ऊपर को खड़े हों।

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उत्कच 📚हिरण्याक्ष के नौ पुत्रों में से एक🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें