🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:27:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उत्थित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उत्थित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उत्थित

अर्थ: उदित या उठा हुआ

व्युत्पत्ति: उद्+स्था+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत्थित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उत्थित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उत्थित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्थितःउत्थितौउत्थिताः
द्वितीयाउत्थितम्उत्थितौउत्थितान्
तृतीयाउत्थितेनउत्थिताभ्याम्उत्थितैः
चतुर्थीउत्थितायउत्थिताभ्याम्उत्थितेभ्यः
पञ्चमीउत्थितात् / उत्थिताद्उत्थिताभ्याम्उत्थितेभ्यः
षष्ठीउत्थितस्यउत्थितयोःउत्थितानाम्
सप्तमीउत्थितेउत्थितयोःउत्थितेषु
सम्बोधनहे उत्थितहे उत्थितौहे उत्थिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उत्थित
उत्थित
utthita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्थित वि॰ [सं॰] उठा हुआ । उ॰—जलप्रापात के उत्थित जल सी ।—इत्यलम्, पृ॰ २७ ।
२. बचाया हुआ ।
३. उत्पन्न ।
४. बढेनेवाला । घटित होनेवाला ।
६. फैलाया हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-थित mfn. risen or rising (from a seat &c.), MBh.; Hariv.; BhP.; Kathās. &c.
risen (from a sickness), Hariv.
elevated, high, VarBṛS.; Ragh. &c.
come forth, arisen
born, produced, originated, RV.; Mn.; MBh.; BhP. &c.
come in (as revenue), Hit.
endeavouring, striving, exerting one's self, active, MBh.; R.; Kām. &c.
happened, occurring
advancing, increasing
extended
high, lofty, eminent (said of a Pragātha consisting of ten Pādas), RPrāt.
उत्-थित (उत्-थितम्), n. rising, arising, AV. iii, 15, 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (180,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्थित p. p. 1 Risen or rising (as from a seat); वचो निशम्योत्थितमुत्थितः सन् R. 2. 61, 7. 10, 3. 61; Ku. 7. 61; Śi. 1. 15. --2 Raised, gone up; पांशुः Śi. 5. 11; R. 6. 33; Śi. 4. 1, 17. 7. --3 Rescued, saved; Ratn. 4. [] --4 Born, produced, sprung up, arisen; वचः R. 2. 61, 12. 49; broken out (as fire); अग्निः Ratn. 4. 14; हृदयेऽग्निरिवोत्थितः R. 4. 2. burst into a flame. --5 Striving, active, diligent; Kām. 1. 17; 8. 49. --6 Increasing, growing (in strength), advancing. --7 Bounded up, rebounded; पतिता उत्थिता Mu. 1. --8 Occurring. --9 High, lofty, eminent. --10 Extended, stretched; आपर्वभाग˚ Ś. 4. 4. --11 An epithet of a Pragātha consisting of ten Pādas. --Comp. --अंगुलिः the palm of the hand with the fingers extended.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0296-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्थित त्रि० उद् + स्था--क्त । १ वृद्धियुक्ते, २ उत्यानयुते, अनुपविष्टे । “अर्द्धाचिता सत्वरमुत्थितायाः” कुमा० रघुश्च “न यावदेतावुदपश्यदुत्थितौ” “भित्त्वोत्थितं भूमिमिवो- रगाणाम्” माघः । ३ उत्पन्ने ४ उद्युक्ते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्थितं, त्रि, (उत् + स्था + क्त ।) वृद्धिमत् । प्रोद्यतं । उत्पन्नम् । इत्यमरमेदिनीकरौ ॥ (कृतोत्थानम् । “अर्द्धाचिता सत्वरमुत्थितायाः” । इति कुमारे, ७ । ६२ । रघुवंशे च ७ । १० । “शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ” । इति मेघदूते । ११२ । “न यावदेतावुदपश्य- दुत्थितौ” । इति माघे । १ । १५ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-226-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्थित" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उत्थितउत्थित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उत्थित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उत्थित 📚 ➤ उदित या उठा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उत्थित 📚उठा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उत्थित: उद्+स्था+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬