🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:10:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदंत्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदम्+त्ये

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदम्

अर्थ: पानी, जल

व्युत्पत्ति: उन्द्+अच्, नलोपः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदम्उदेउदानि
द्वितीयाउदम्उदेउदानि
तृतीयाउदेनउदाभ्याम्उदैः
चतुर्थीउदायउदाभ्याम्उदेभ्यः
पञ्चमीउदात् / उदाद्उदाभ्याम्उदेभ्यः
षष्ठीउदस्यउदयोःउदानाम्
सप्तमीउदेउदयोःउदेषु
सम्बोधनहे उदहे उदेहे उदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

त्ये

अर्थ: वह

संस्कृत: सः

अंग्रेज़ी: That

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. त्यद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. त्यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. त्यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. त्यद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. त्यद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — त्यद् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्यद् / त्यत्त्यदौत्यदः
द्वितीयात्यदम्त्यदौत्यदः
तृतीयात्यदात्यद्भ्याम्त्यद्भिः
चतुर्थीत्यदेत्यद्भ्याम्त्यद्भ्यः
पञ्चमीत्यदःत्यद्भ्याम्त्यद्भ्यः
षष्ठीत्यदःत्यदोःत्यदाम्
सप्तमीत्यदित्यदोःत्यत्सु
सम्बोधनहे त्यद् / हे त्यत्हे त्यदौहे त्यदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद
उद
uda
🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद n. (only at the beginning or end of a compound) water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदं, क्ली, (उद् + अच् ।) जलम् । इति शब्दरत्नावली । (“जगत्त्रयान्तोदधिसंप्लवोदे [] नारायणस्योदरनाभिनालात्” । इति श्रीभागवते । तथा च गीतायाम् । २ । ४६ । “यावानर्थ उदपाने सर्व्वतः संप्लुतोदके” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-229-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदम्उद (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उद (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
त्येत्यद् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: त्यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | त्यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदम् 📚 ➤ पानी, जल

त्ये 📚 ➤ वह
संस्कृत: सः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद 📚n. (only at the beginning or end of a compound) water🔵🟤
त्यद् 📚mfn. nom. स्य (स्), स्या, त्यद्, (g. सर्वादि) that (often used like…🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
उदंत्यउदम् + त्येअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उदम्: उन्द्+अच्, नलोपः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें