🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:05:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदग्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदग्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदग्र

अर्थ: - उद्गतमग्रं यस्य

संस्कृत: पर्याय: उच्च, प्रांशु, उन्नत, उच्छ्रित, तुङ्ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदग्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उदग्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदग्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदग्रःउदग्रौउदग्राः
द्वितीयाउदग्रम्उदग्रौउदग्रान्
तृतीयाउदग्रेणउदग्राभ्याम्उदग्रैः
चतुर्थीउदग्रायउदग्राभ्याम्उदग्रेभ्यः
पञ्चमीउदग्रात् / उदग्राद्उदग्राभ्याम्उदग्रेभ्यः
षष्ठीउदग्रस्यउदग्रयोःउदग्राणाम्
सप्तमीउदग्रेउदग्रयोःउदग्रेषु
सम्बोधनहे उदग्रहे उदग्रौहे उदग्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदग्र
उदग्र
udagra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदग्र वि॰ [सं॰ ] [वि॰ स्त्री॰ उदग्रा]
१. ऊँचा । उन्नत ।
२. बढ़ा । परिवर्धित ।
३. प्रचंड । उद्धत । उग्र । भयंकर । प्रबल । शक्तिशाली (को॰) ।
५. उदार (को॰) ।
६. आयुवृद्ध । वयोवृद्ध (को॰) ।
७. असह्य । जो सहन न हो सके (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-अग्र mfn. having the top elevated or upwards, over-topping, towering or pointing upwards, projecting
high, tall, long, R.; Kathās.; Ragh. &c.
increased, large, vast, fierce, intense, Ragh.; Vikr.; Śak. &c.
haughty, Prasannar.
advanced (in age), Suśr.
excited, enraptured, R.; Ragh. &c.
loud, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदग्र a. [उद्गतमग्रं यस्य] 1 With elevated top, projecting, pointing upwards; as in ˚दंत. --2 Tall, lofty, high, elevated, exalted (fig. also); उदग्रदशनांशुभिः Śi. 2. 21, 4. 19; उदग्रः क्षत्रस्य शब्दः R. 2. 53; उदग्रप्लुतत्वात् Ś. 1. 7 high leaps; Śi. 12. 65; ˚ग्रावन् Dk. 6; विक्रमोदग्रं शिरः R. 15. 27 exalted; गंधोदग्रं पुष्पं 16. 87 rich in odour. --3 Large, broad, vast, big; अवंतिनाथोयमुदग्रबाहुः R. 6. 32; Mu. 6. 12. --4 Noble, good-looking (उदार); Ki. 14. 41. --5 Advanced in age. --6 Conspicuous, distinguished, exalted, magnified, increased; स मंगलोदग्रतरप्रभावः R. 2. 71, 9. 64, 13. 50. --7 Intense, unbearable (as heat); Śi. 4. 12. --8 Fierce, fearful; संदधे दृशमुदग्रतारकां R. 11. 69. --9 Excited, furious, enraptured; मदोदग्राः ककुद्मंतः R. 4. 22. --10 Mighty, strong; Ki. 18. 1; वेगोदग्रं विषं V. 5. 18 strong or sharp (deadly). --Comp. --दत् a. having projecting teeth, largetoothed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदग्र त्रि० उद्गतमखं यस्य । १ उच्चे उन्नते २ वृद्धे “हरिन्मणि- श्याममुदग्रविग्रहः” किरा० “नयन् मधुलिहः श्वैत्यमुद- ग्रदशनांशुभिः” “आक्रम्य संस्थितमुदग्रविशालशृङ्गम्” माघः “अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहुः” “संदधे दृशमुद- ग्रतारकाम्” “क्षतात् किल त्रायत इत्युदग्र” रघुः । “वीर्य्योदग्रे राजशब्दे मृगे च” “सन्मङ्गलोदग्रतंरप्रभा- वः” “आविष्कृतोदग्रतरप्रभावम्” रघुः । ३ उद्धते च । “म- दोदग्रा ककुद्वन्तः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदग्रं, त्रि, (उद्गतमग्रं यस्य ।) उच्छ्रितम् । उच्चम् । इत्यमरः ॥ (विशालम् । महत् । दीर्घम् । भीमम् । “नयन् मधुलिहः श्वैत्यमुदग्रदशनांशुभिः” ॥ इति माघः । २ । २१ । तथा, रघुः । २ । ५३ । “क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्त्रस्य शब्दो भुव- नेषु रूढः” । “अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहुः” ॥ इति च रघुः । ६ । ३२ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-230-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदग्रउदग्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उदग्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदग्र 📚 ➤ - उद्गतमग्रं यस्य
संस्कृत: पर्याय: उच्च, प्रांशु, उन्नत, उच्छ्रित, तुङ्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदग्र 📚ऊँचा । उन्नत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदग्र
ऊँचा (३.१.६९) — उच्च, प्रांशु, उन्नत, उच्छ्रित, तुंग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें