🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:58:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदात्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदात्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदात्त

अर्थ: उच्च, उन्न्त

संस्कृत: उदात्तस्वरः

व्युत्पत्ति: उद्+आ+दा+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदात्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उदात्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदात्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदात्तःउदात्तौउदात्ताः
द्वितीयाउदात्तम्उदात्तौउदात्तान्
तृतीयाउदात्तेनउदात्ताभ्याम्उदात्तैः
चतुर्थीउदात्तायउदात्ताभ्याम्उदात्तेभ्यः
पञ्चमीउदात्तात् / उदात्ताद्उदात्ताभ्याम्उदात्तेभ्यः
षष्ठीउदात्तस्यउदात्तयोःउदात्तानाम्
सप्तमीउदात्तेउदात्तयोःउदात्तेषु
सम्बोधनहे उदात्तहे उदात्तौहे उदात्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदात्त
उदात्त
udātta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राचीन घटनाओं का वर्णन (1.6.4) इतिहास · पुरावृत्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदात्त १ वि॰ [सं॰]
१. उँचे स्वर से उच्चारण किया हुआ ।
२. दयावान् । कृपालु ।
३. दाता । उदार ।
४. श्रेष्ठ । बड़ा ।
५. स्पष्ट । विशद ।
६. समर्थ । योग्य ।
७. प्रिय । प्यारा (को॰) ।
८. ऊँचा । उच्च (को॰) ।
उदात्त २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेद के स्वरों के उच्चारण का एक भेद जो तालु आदि के ऊपरी भाग की सहायता से होता है ।
२. उदात्त स्वर ।
३. एक काव्यालंकार जिसमें संभाव्य विभूति का वर्णन खूब बढ़ा चढ़ाकर किया जाता है । जैसे— कुंदन की भूमि कोट काँगरे सुकंचन दिवार द्वार विद्रुम अशेष के । लसत पिरोजा के किवार खंभ मानिक के हीरामय छात छाजै पन्ना छवि वेश के । जटिल जवाहिर झरोखा पै सिम्याने तास तास आसपास मोती उडुगन भेष के । उन्नत सुमंदिर से सुंदर परंदर के मंदिर तै सुंदर ये मंदिर बृजेश के । (शब्द॰) ।
४. दान ।
५. एक आभूषण ।
६. एक प्रकार का बाजा । बड़ा ढोल । नायक का एक भेद । दे॰ धीरोदात्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-आत्त mfn. (for उद्-आ-दत्त) lifted upraised, lofty, elevated, high, R.; BhP.
arisen, come forth, Prab.
highly or acutely accented, Pāṇ.; Nir.; RPrāt.; APrāt. &c.
high, great, illustrious
generous, gentle, bountiful
giving, a donor, Daś.; Sāh.
haughty, pompous, Rājat.
dear, beloved, L.
(˚तर, compar. more elevated, more acute)
उद्-आत्त m. the acute accent, a high or sharp tone, RPrāt.; APrāt.; Pāṇ. &c.
a gift, donation, L.
a kind of musical instrument
a large drum, L.
an ornament or figure of speech in rhetoric, L.
work, business, L.
उद्-आत्त n. pompous or showy speech, Kāvyād.; Sāh.; Pratāpar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (185,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदात्त a. [उद्-आदा-क्त] 1 High, elevated, lofty, exalted, noble; ˚अन्वयैः K. 92; Ratn. 4; sublime; Ve. 1. --2 Noble, dignified; अत्युदात्तसुजनश्चंद्रकेतुः U. 6. --3 Generous, bountiful, donor. --4 Famous, illustrious, great; Śi. 20. 82; ललितोदात्तमहिमा Bv. 1. 79. --5 Dear, beloved. --6 Highly or acutely accented (as a Svara), see below. --त्तः 1 The acute accent, a high or sharp tone; उच्चैरुदात्तः P. I. 2. 29; ताल्वादिषु सभागेषु स्थानेषुर्ध्वभागे निष्पन्नोऽजुदात्तः Sk.; see under अनुदात्त also; निहंत्यरीनेकपदे यउदात्तः स्वरानिव Śi. 2. 95. --2 Gift, donation. --3 A kind of musical [] instrument, a large drum. --4 A variety of the hero; see धीरोदात्त. --त्तं (In Rhet.) A figure of speech which describes supermundane prosperity, or an action of one that is great represented collaterally to the subject in hand; लोकातिशयसंपत्तिवर्णनोदात्तमुच्यते । यद्वापि प्रस्तुतस्यांगं महतां चरितं भवेत् ॥ S. D. 752; cf. also K. P. 10; उदात्तं वस्तुनः संपन्महतां चोपलक्षणं. --Comp. --श्रुति a. Pronounced with the acute accent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0303-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदात्तं, त्रि, (उत् + आ + दा + क्त ।) दयात्यागादि- सम्पन्नम् । इति मेदिनी ॥ हृद्यम् । दातृ । महत् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रामायणे २ य काण्डे ।) “उदात्तदन्तानाम् कुञ्जराणाम्” । नायकभेदः । यथा साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे ॥ “अविकत्थनः क्षमावान् अतिगम्भोरो महासत्त्वः । स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तोदृढव्रतः कथितः” ॥)
उदात्तः, पुं, (उच्चैरादीयते स्म । उत् + आ + दा + क्त ।) स्वरभेदः । स तु वेदगाने उच्चैःस्वरः । इत्य- मरः ॥ दानम् । वाद्यविशेषः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ काव्यालङ्कारभेदः । इति मेदिनी ॥ (यदुक्तं साहित्य- दर्पणे । १० म परिच्छेदे । १११ । “लोकातिशयसम्पत्तिवर्णनोदात्तमुच्यते । यद्वापि प्रस्तुतस्याङ्गं महतां चरितं भवेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-237-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदात्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदात्तउदात्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उदात्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदात्त 📚 ➤ उच्च, उन्न्त
संस्कृत: उदात्तस्वरः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदात्त 📚उँचे स्वर से उच्चारण किया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदात्त
प्राचीन घटनाओं का वर्णन (१.६.४) — इतिहास, पुरावृत्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उदात्त: उद्+आ+दा+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें