🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:14:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उदीच्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उदीच्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उदीच्य

अर्थ: उत्तर दिशा मे होने या रहने वाला

संस्कृत: ह्रीबेरम् · पर्याय: बाल, ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, केशाम्बुनाम

व्युत्पत्ति: उदीची+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उदीच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उदीच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उदीच्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदीच्यम्उदीच्येउदीच्यानि
द्वितीयाउदीच्यम्उदीच्येउदीच्यानि
तृतीयाउदीच्येनउदीच्याभ्याम्उदीच्यैः
चतुर्थीउदीच्यायउदीच्याभ्याम्उदीच्येभ्यः
पञ्चमीउदीच्यात् / उदीच्याद्उदीच्याभ्याम्उदीच्येभ्यः
षष्ठीउदीच्यस्यउदीच्ययोःउदीच्यानाम्
सप्तमीउदीच्येउदीच्ययोःउदीच्येषु
सम्बोधनहे उदीच्यहे उदीच्येहे उदीच्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उदीच्य
उदीच्य
udīcya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' (2.1.8) प्राच्य
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम (2.4.122) बाल · ह्रीबेर · बर्हिष्ठ · केश · जल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदीच्य १ वि॰ [स॰]
१. उत्तर दिशा का रहनेवाला ।
२. उत्तर दिशा का । उत्तर की ओर का ।
उदीच्य २ संज्ञा पुं॰
१. एक देश जो सरस्वती के उत्तर पश्चिम ओर है ।
२. किसी यज्ञ आदि कर्म पीछे दान दक्षिणादि कृत्य ।
३. एक सुगंधित पदार्थ (को॰) ।
४. ब्राह्मणों की एक शाखा ।
उदीच्य २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] बैताली छंद का एक भेद जिसके विषम अर्थात् पहले और तीसरे चरणों में दूसरी और तीसरी मात्राएँ मिलकर एक गुरु वर्ण हो जाएँ । जैसे—हरिहिं भज जाम आठहुँ । जंजालहि तजिकै करौ यही । तनै मनै दे लगा सबै पाइहौ परम धम ही सही ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदीच्य᳙ mfn. being or living in the north, Pāṇ. iv, 2, 101; AV.; ŚBr.; KātyŚr.
उदीच्य᳙ (अस्), m. the country to the north and west of the river Sarasvatī, the northern region, MBh.
उदीच्य᳙ (आस्), m. pl. the inhabitants of that country, MBh.; R.; Ragh.; VarBṛS. &c.
उदीच्य᳙ m. N. of a school, VāyuP.
उदीच्य᳙ (अम्), n. a kind of perfume, Suśr.; Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदीच्य a. Situated or living in the north. --च्यः 1 The country to the north and west of the river Sarasvatī; northern country. --2 (pl.) The inhabitants of the north; R. 4. 66. --च्यं A kind of perfume. --Comp. --वृत्तं a kind of Vaitālīya metre.
उदीचीन, उदीच्य See under उदंच्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0301-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदीच्य त्रि० उदच् + भवार्थे यत् उद्यादेशः अल्लोपे दीघः [] उत्तरदिग्देशकालभवे । “शरैरुस्रैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव” रघुः । २ कर्मसमाप्तौ कर्त्तव्ये दक्षिणादिदा- नादिरूपे कर्मादौ च । “अश्वतरीरथानुदीच्येषु” कात्या० २२, २, २५ । “अश्वतरीयुक्तान् रथानुदीच्येषु ददाति” कर्कः । यथा होमादौ प्रकृतहोमानन्तरं कर्त्तव्योदकाञ्ज- लिसेकदि । यथाह सं० त० “अथोदीच्यकर्म, तत्र गोभिलः । “समिधमाधायानुपर्य्युक्ष्य तथैवोदकाञ्जलीन् सिञ्चेत् अन्वमंस्थाः” इति यथायथमूह्यम् । उदीच्यदेशाश्च शरावत्याः पश्चिमोत्तरस्था देशभेदास्ते च मत्स्यपुराणे दर्शिताः यथा “वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । परन्ध्राश्चैव शूद्राश्च पह्लवाश्चात्मखण्डिकाः । गान्धारा जवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः । शका द्रुह्याः पुलिन्दाश्च पारदा हारमूर्त्तिकाः । रामठाः कण्ठकाराश्च केकया देश- भानिकाः । क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । आ- त्रेयोऽथ भरद्वाजः प्रस्थलाः सदशेरकाः । लम्पकास्तल- गानाश्च सैनिकाः सहसाकुजैः एते देशा उदीच्यास्तु पुराणैः परिकीर्त्तिताः” । वृहत्सं० कूर्म्मविभागे तु अन्येएव ते उक्ता यथा “उत्तरतः कैलासो हिमवान्वसुमान् गिरिर्धनुष्मांश्च । क्रौञ्चो मेरुः कुरवस्तयोत्तराः क्षुद्रमीनाश्च । केकयव- सातियामुनभोगप्रस्थार्जुनायनाग्नीध्राः । आदर्शान्तद्वी- पित्रिगर्ततुरगाननाश्वमुखाः । केशधरचिपिटनासिकदा- सेरकवाटधानशरधानाः । तक्षशिलापुष्कलावतकैलावत- कण्ठधानाश्च । अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपि- ङ्गलकाः । माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डवभूतपुराः । गन्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च । यौधेय- दासमेयाःश्यामाकाः क्षेमधूर्त्ताश्च” अनयोर्विरोधपरि- हारः अपेक्षाभेदात् नामान्तरानुल्लेखाच्च बोध्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदीच्यं, क्ली, (उदीच्यां भवम् । उदीची + यत् ।) बालनामगन्धद्रव्यं । इत्यमरः ॥ बाला इति ख्यातम् । (बालकशब्देऽस्य गुणादयो बोद्धव्याः ॥)
उदीच्यः, पुं, (उदीच्यां भवः । उदीची + यत् ।) शरावतिनद्याः पश्चिमोत्तरदेशः । इत्यमरः ॥ (तद्देशवासिनि त्रि, यथा, रघौ ४ । ६६ । “शरैरस्नैरिबोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव” ॥ [] तथा, महाभारते युधिष्ठिरप्रबोधने ८ । ७० । ३४ ॥ “हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-239-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उदीच्यउदीच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उदीच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उदीच्य 📚 ➤ उत्तर दिशा मे होने या रहने वाला
संस्कृत: ह्रीबेरम् · पर्याय: बाल, ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, केशाम्बुनाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उदीच्य 📚उत्तर दिशा का रहनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उदीच्य
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम (२.४.१२२) — बाल, ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, केश, जल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • उदीच्य: उदीची+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें