🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:05:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्वहन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्वहन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्वहन

अर्थ: विवाह करना

व्युत्पत्ति: उद्+वह्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद्वहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + वह् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद्वहन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउद्वहनम्उद्वहनेउद्वहनानि
द्वितीयाउद्वहनम्उद्वहनेउद्वहनानि
तृतीयाउद्वहनेनउद्वहनाभ्याम्उद्वहनैः
चतुर्थीउद्वहनायउद्वहनाभ्याम्उद्वहनेभ्यः
पञ्चमीउद्वहनात् / उद्वहनाद्उद्वहनाभ्याम्उद्वहनेभ्यः
षष्ठीउद्वहनस्यउद्वहनयोःउद्वहनानाम्
सप्तमीउद्वहनेउद्वहनयोःउद्वहनेषु
सम्बोधनहे उद्वहनहे उद्वहनेहे उद्वहनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्वहन
उद्वहन
udvahana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्वहन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊपर खिंचना । उठना ।
२. विवाह ।
३. ऊपर उठाना या उठा ले जाना । (को॰) ।
४. चढ़ना । सवार होना (को॰) ।
५. युक्त होना । सपत्र होना (को॰) ।
६. रक्षण । सँभालना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-वहन n. the act of lifting or bringing up, Suśr.; Ragh.
carrying, drawing, driving
being carried on, riding (inst.), Pañcat.; Ragh.; Kum.; Mn. &c.
leading home (a bride), wedding, marriage, PārGṛ.; BhP.
possessing, showing, Rājat.
the lowest part of a pillar, pediment Comm. on VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (191,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्वहनं 1 Marrying. --2 Supporting, holding or lifting up, bearing, carrying; भुवः प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः R. 13. 8; कैलासनाथोद्वहनाय भूयः 14. 20; Māl. 10; R. 2. 18; Ku. 3. 13. --3 Being carried on, riding; खरेणोद्वहनं तथा Ms. 8. 370. --4 Possessing, having; लज्जा˚, विनय˚ &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0311-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्वहन न० उत्तोल्य वहनम् । उत्तोल्य स्कन्धादिना वहने । “कृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः” कुमा० “कैलास- नाथोद्वहनाय भूयः” “आपीनभारोद्वहनप्रयत्नात्” रघु० २ विवाहे च “भुवः प्रयुक्तोद्बहनक्रियायाः” रघुः । “स्वपितृभ्यः पितादद्यात् सुतसंस्कारकर्म्मसु । पिण्डानो- द्वहनात्तेषां तदभावेऽपि तत्क्रमात्” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1185,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्वहनउद्वहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वहन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + वह् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्वहन 📚 ➤ विवाह करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्वहन 📚ऊपर खिंचना । उठना🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उद्वहन: उद्+वह्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬