🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:04:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उन्नयन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उन्नयन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उन्नयन

अर्थ: उठाना, ऊँचा करना, ऊपर उठाना

व्युत्पत्ति: उद्+नी+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उन्नयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + नय् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उन्नयन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउन्नयनम्उन्नयनेउन्नयनानि
द्वितीयाउन्नयनम्उन्नयनेउन्नयनानि
तृतीयाउन्नयनेनउन्नयनाभ्याम्उन्नयनैः
चतुर्थीउन्नयनायउन्नयनाभ्याम्उन्नयनेभ्यः
पञ्चमीउन्नयनात् / उन्नयनाद्उन्नयनाभ्याम्उन्नयनेभ्यः
षष्ठीउन्नयनस्यउन्नयनयोःउन्नयनानाम्
सप्तमीउन्नयनेउन्नयनयोःउन्नयनेषु
सम्बोधनहे उन्नयनहे उन्नयनेहे उन्नयनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उन्नयन
उन्नयन
unnayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्नयन वि॰ [सं॰]
१. आँखों ऊपर को करनेवाला ।
२. उन्नति— शील । नेतृत्व करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उन्-नयन (उद्-न˚; for 2. See col. 2) mfn. having upraised eyes.
2. उन्-नयन n. (for 1. See s.v. col. 1) the act of raising, elevating, lifting up, BhP.
taking out of, drawing out (a fluid), KātyŚr.
the vessel out of which a fluid is taken, KātyŚr.
making a straight line, or parting the hair (of a pregnant woman) upwards (see सीमन्तोन्नयन)
conclusion, induction, inference.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (193,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्नय --यनं See under उन्नी.
उन्नयन a. With the eyes raised upwards; R. 4. 3. --नं 1 Raising, elevating, lifting up. --2 Drawing up water. --3 The vessel out of which a fluid is taken. --4 [] Leading away, extracting. --5 Making straight, smoothing; सीमंत˚. --6 Deliberation, discussion. --7 Inference; श्रवणादनु पश्चादीक्षा अन्वीक्षा उन्नयनं.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0313-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नयन न० उद् + नी--ल्युट् । १ वितर्के, २ ऊर्द्ध्वप्रापणे च । “अनादिष्टांश्चेदोन्नयनश्रुतेः कात्या०” ९, ५, २४ उन्नयन श्रुतिश्च । “अतोहिदेवेभ्य उन्नयन्त्यतोमनुष्येभ्यः” शत० ब्रा० ४, ५, ६, ३, “चमसोन्नयनकाले बाहृत्य दध्नो- न्मृद्य तच्चमसेनोन्नयेत्” कात्या० १०, ९, ३१, “तेष्वेवोन्नय- नमभ्यभि सोमानुन्नयन्तीति श्रुतेः” कात्या० २२, १०, ५, “उन्नथत्यस्मात् अपादाने ल्युट्” । ३ पूतभृत्पात्रे । “उन्नयने च” कात्या० २५, १२, १४, तदेव भवति उन्नय- त्यस्मादित्युन्नयनम् पूतभृदृच्यते” कर्कः । उन्नमित नयनं येन प्रा० ब० । उन्नमितनेत्रे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1190,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नयनं, क्ली, (उत् + नी + ल्युट् ।) वितर्कः । इति हेमचन्द्रः ॥ ऊर्द्ध्वप्रापणम् । उत्तोलनम् । तोलन उठान इत्यादि भाषा ॥ (यथा, कात्यायने । २२ । १० । ५ ॥ “तेष्वेवोन्नयनमभ्यभि सोमानुन्नयन्तीति श्रुतेः,” । उदूर्द्ध्वे नयनं यस्येति वाक्ये वाच्यलिङ्गः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-244-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उन्नयन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उन्नयनउन्नयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + नय् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उन्नयन 📚 ➤ उठाना, ऊँचा करना, ऊपर उठाना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उन्नयन 📚आँखों ऊपर को करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उन्नयन: उद्+नी+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें