🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:31:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उन्नयन
unnayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्नयन वि॰ [सं॰]
१. आँखों ऊपर को करनेवाला ।
२. उन्नति— शील । नेतृत्व करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उन्-नयन (उद्-न˚; for 2. See col. 2) mfn. having upraised eyes.
2. उन्-नयन n. (for 1. See s.v. col. 1) the act of raising, elevating, lifting up, BhP.
taking out of, drawing out (a fluid), KātyŚr.
the vessel out of which a fluid is taken, KātyŚr.
making a straight line, or parting the hair (of a pregnant woman) upwards (see सीमन्तोन्नयन)
conclusion, induction, inference.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (193,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्नय --यनं See under उन्नी.
उन्नयन a. With the eyes raised upwards; R. 4. 3. --नं 1 Raising, elevating, lifting up. --2 Drawing up water. --3 The vessel out of which a fluid is taken. --4 [] Leading away, extracting. --5 Making straight, smoothing; सीमंत˚. --6 Deliberation, discussion. --7 Inference; श्रवणादनु पश्चादीक्षा अन्वीक्षा उन्नयनं.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0313-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नयन न० उद् + नी--ल्युट् । १ वितर्के, २ ऊर्द्ध्वप्रापणे च । “अनादिष्टांश्चेदोन्नयनश्रुतेः कात्या०” ९, ५, २४ उन्नयन श्रुतिश्च । “अतोहिदेवेभ्य उन्नयन्त्यतोमनुष्येभ्यः” शत० ब्रा० ४, ५, ६, ३, “चमसोन्नयनकाले बाहृत्य दध्नो- न्मृद्य तच्चमसेनोन्नयेत्” कात्या० १०, ९, ३१, “तेष्वेवोन्नय- नमभ्यभि सोमानुन्नयन्तीति श्रुतेः” कात्या० २२, १०, ५, “उन्नथत्यस्मात् अपादाने ल्युट्” । ३ पूतभृत्पात्रे । “उन्नयने च” कात्या० २५, १२, १४, तदेव भवति उन्नय- त्यस्मादित्युन्नयनम् पूतभृदृच्यते” कर्कः । उन्नमित नयनं येन प्रा० ब० । उन्नमितनेत्रे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1190,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नयनं, क्ली, (उत् + नी + ल्युट् ।) वितर्कः । इति हेमचन्द्रः ॥ ऊर्द्ध्वप्रापणम् । उत्तोलनम् । तोलन उठान इत्यादि भाषा ॥ (यथा, कात्यायने । २२ । १० । ५ ॥ “तेष्वेवोन्नयनमभ्यभि सोमानुन्नयन्तीति श्रुतेः,” । उदूर्द्ध्वे नयनं यस्येति वाक्ये वाच्यलिङ्गः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-244-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उन्नयन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें