🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:50:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उप

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (a preposition or prefix to verbs and nouns, expressing) towards, near to (opposed to अप, away), by the side o

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उप
उप
upa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उप उप॰ [सं॰] यह उपसर्ग जिन शब्दों के पहले लगता है उनमें इन अर्थों कि विशेषता करता है : समीपता, जैसे—उपकूल, उपनयन, उपगमन । सामर्थ्य (वास्तव में आधिक्य) जैसे— उपकार, गौणता या न्यूनता, जैसे—उपकीर्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप ind. (a preposition or prefix to verbs and nouns, expressing) towards, near to (opposed to अप, away), by the side of, with, together with, under, down (e.g. उप-√ गम्, to go near, undergo; उप-गमन, approaching; in the Veda the verb has sometimes to be supplied from the context, and sometimes उप is placed after the verb to which it belongs, e.g. आययुर् उप = उपाययुः, they approached). (As unconnected with verbs and prefixed to nouns उप expresses) direction towards, nearness, contiguity in space, time, number, degree, resemblance, and relationship, but with the idea of subordination and inferiority (e.g. उप-कनिष्ठिका, the finger next to the little finger; उप-पुराणम्, a secondary or subordinate Purāṇa; उप-दश, nearly ten)
sometimes forming with the nouns to which it is prefixed compound adverbs (e.g. उप-मूलम्, at the root; उप-पूर्व-रात्रम्, towards the beginning of night; उप-कूपे, near a well) which lose their adverbial terminations if they are again compounded with nouns (e.g. उपकूप-जलाशय, a reservoir in the neighbourhood of a well)
prefixed to proper names उप may express in classical literature ‘a younger brother’ (e.g. उपेन्द्र, ‘the younger brother of Indra’), and in Buddhist literature ‘a son’. (As a separable adverb उप rarely expresses) thereto, further, moreover (e.g. तत्रोप ब्रह्म यो वेद, who further knows the Brahman), RV.; AV.; ŚBr.; PārGṛ. (As a separable preposition) near to, towards, in the direction of, under, below (with acc., e.g. उप आशाः, towards the regions)
near to, at, on, upon
at the time of, upon, up to, in, above (with loc., e.g. उप सानुषु, on the tops of the mountains)
with, together with, at the same time with, according to (with inst., e.g. उप धर्मभिः, according to the rules of duty), RV.; AV.; ŚBr. उप, besides the meanings given above, is said by native authorities to imply disease, extinction; ornament; command; reproof; undertaking; giving; killing; diffusing; wish; power; effort; resemblance, &c.;
उप [cf. Zd. upa; Gk. ὑπό; Lat. sub; Goth. uf; Old Germ. oba; Mod. Germ. ob in Obdach, obliegen, &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (194,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप ind. 1 As a prefix to verbs and nouns it expresses towards, near to, by the side of, with, under, down (opp. अप). According to G. M. the following are its senses: --उप सामीप्यसामर्थ्यव्यात्याचार्यकृतिमृतिदोषदानक्रियावीप्सारंभाध्ययनपूजनेषुः-- (1) nearness, contiguity; उपविशति, उपगच्छति goes near; (2) power, ability; उपकरोति; (3) pervasion; उपकीर्ण; (4) advice, instructing as by a teacher; उपदिशति, उपदेश; (5) death, extinction, उपरत; (6) defect, fault; उपघात; (7) giving; उपनयति, उपहरति; (8) action, effort; उप त्वानेष्ये; (9) beginning, commencement; उपक्रमते, उपक्रम; (10) study; उपाध्यायः; (11) reverence, worship; उपस्थानं, उपचरति पितरं पुत्रः. It is also said to have the senses of disease, ornament, command, reproof, killing, wish, resemblance &c. --2 As unconnected with verbs and prefixed to nouns, it expresses direction towards, nearness, resemblance, relationship, contiguity in space, number, time, degree &c., but generally involving the idea of subordination or inferiourity; उपकनिष्ठिका the finger next to the little finger; उपपुराणं a secondary Purāṇa; उपगुरुः an assistant master; उपाध्यक्षः a vice-president. It usually, however, forms Avyayī. comp. in these senses; उपगंगं = गंगायाः समीपे; उपकूलं, ˚वनं &c.; these are again compounded with other words; उपकूपजलाशयः, उपकंठनिवासिनी. Prefixed to proper nouns it means a ‘younger brother’; उपेंद्रः. --3 With numerals it forms संख्याबहुव्रीहि and means ‘nearly,’ ‘almost’; उपत्रिंशाः nearly thirty; उपविंशाः about twenty &c. --4 As a separable preposition (a) with acc. when it means [] inferiority (P. I. 4. 87); उप हरिं सुराः Sk the gods are under i. e. are inferior to Hari; शक्रादय उपाच्युतं Vop. (b) With loc. it expresses (1) over, above, superior to; उप निष्के कार्षापणं, उप परार्धे हरेर्गुणाः; (2) addition; (3) near to, towards, in the direction of, under; (4) at, on, upon; (5) upto, in, above; e. g. उप सानुषु on or above the peaks; वयो न वसतीरुप; or sometimes (c) with the instr.; with, at the same time with, according. to --5 As a separable adverb it is rarely used in the senses of further, moreover. उपासन्नेऽधिके हीने सादृश्यप्रतियत्नयोः । तद्योगव्याप्तिपूजासु शक्तावारंभदानयोः ॥ दक्षिणाचार्यकरणदोषाख्यानात्ययेषु च ।. [cf. Gr. hupo; L. sub; Goth. up; Germ. ob.].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0315-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उप अव्य० वप--क । १ अधिकार्थे, २ हीने, ३ आसन्ने, ४ सा- मीप्ये, ५ सादृश्ये, ६ प्रतियत्ने सतो गुणान्तराधाने, ७ व्याप्तौ, ८ पूजायाम् ९ शक्तौ, १० आरम्भे, ११ दाने, १२ दोषाख्याने, १३ आचार्यकरणे १४ अत्यये, १५ निदर्शने च । ग- णरत्ने “उप सामोप्यसामर्थ्यव्याप्त्याचार्यकृतिमृतिदोष दानक्रियावीप्सारम्भाध्ययनपूजनेषु” इति उपार्थानुक्त्वा क्रमेणोदाजहार तत्र सामीप्ये उपकूपम् । सामर्थ्ये उप- करोति । व्याप्तौ उपकीर्ण्णम् । आचार्यकृतौ उपदिशति । मृतौ उपरतः, दोषे उपघातः (इन्द्रियाणां स्वग्राह्यग्रह- णासामर्थ्यम् दाने उपहरति । क्रियाभेदे उपचरति । वीप्सायां देवं देवमुपचरति । आरम्भे उपक्रमते भोक्तुम् । अध्ययने उपाध्यायः । पूजने उपचरितः पिता पुत्रेण” इति । प्रतियत्ने (संस्कारे) “उपत्वानेष्ये समिधमाहरेति” छा० उ० सासीप्ये “उपोपविश्य प्राणान् संस्पृशन्” स० त० गो० । सादृश्ये उपदेवः उपधातुः । “उपोऽघिके च” पा० “१६ आ- धिक्ये “उप च त्रयोदश मामः” शत० ब्रा० ६, २, २, अस्य हीनेआ धिक्ये च कर्मप्रवचनीयता तत्र हीनार्थयोगे तत्- सम्बन्धिनि द्वितीया । उप हरिं सुराः--हरेर्हीना इत्यर्थः । अधिकार्थयोगे सप्तमी । उप परार्द्धे हरेर्गुणाः परार्द्धाद- धिकाइत्यर्थः । सामोप्येऽव्ययीभावः उपकुम्भम् उपकू- लम् । “उपसर्गाः क्रियायोगे” पा० क्रियायोगे [] उपसर्गता अन्यत्र गतिता ततः भवार्थे त्यकन् उपत्यका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1196-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उप व्य प्रादिविंशत्युपसर्गान्तर्गतौपसर्गविशेषः । अस्यार्थः । अनुगतिः । पश्चाद्भावः । अनुकम्पा । आधिक्यम् । (यथा पाणिनिः २ । ३ । ९ । “उप परार्द्धे हरेर्गुणाः । परार्द्धादधिकाइत्यर्थः ।) हीनः । (यथा मुग्धबोधे कारके ७ । “विष्णुमन्वर्च्च्यते भर्गः शक्रा- दय उपाच्युतम्” ।) सामीप्यम् । (यथा, मुग्धबोधे समासप्रकरणे ६७ । “उपसमिधं उपसमित् । उपनदं । उपनदि” ॥) प्राथम्यम् । इति दुर्गा- दासः ॥ दाक्षिण्यम् । सामर्थ्यम् । अत्ययः । भूषणम् । दीषाख्यानम् । निदर्शनम् । आश्चर्य्य- करणम् । दानम् । मारणम् । व्याप्तिः । लिप्सा । उपालम्भनम् । पूजा । उद्योगः । इति शब्द- रत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-250-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उप" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उप 📚 ➤ यह उपसर्ग जिन शब्दों के पहले लगता है उनमें इन अर्थों कि विशेषता करता ह… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उप 📚यह उपसर्ग जिन शब्दों के पहले लगता है उनमें इन अर्थों कि विशेषता करता ह…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें