🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:36:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपक्रम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपक्रम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपक्रम

अर्थ: आरंभ, शुरू

संस्कृत: ज्ञात्वा प्रथमारम्भः, आरम्भः, उपधा, उपायपूर्वारम्भः · पर्याय: प्रक्रम, अभ्यादान, उद्धात, आरम्भ, क्रिया

व्युत्पत्ति: उप+क्रम्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपक्रम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपक्रम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपक्रमःउपक्रमौउपक्रमाः
द्वितीयाउपक्रमम्उपक्रमौउपक्रमान्
तृतीयाउपक्रमेणउपक्रमाभ्याम्उपक्रमैः
चतुर्थीउपक्रमायउपक्रमाभ्याम्उपक्रमेभ्यः
पञ्चमीउपक्रमात् / उपक्रमाद्उपक्रमाभ्याम्उपक्रमेभ्यः
षष्ठीउपक्रमस्यउपक्रमयोःउपक्रमाणाम्
सप्तमीउपक्रमेउपक्रमयोःउपक्रमेषु
सम्बोधनहे उपक्रमहे उपक्रमौहे उपक्रमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपक्रम
उपक्रम
upakrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समझ-बूझकर आरम्भ (2.7.15)
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उ (3.5.28) आदि · उपज्ञा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपक्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कार्यारंभ की पहली अवस्था । प्रथमा— रंभ । अनुष्ठान । उठान ।
२. किसी कार्य को आरंभ करने के पहले का आयोजन । योजना । तैयारी । क्रि॰ प्र॰—करना ।
३. भूमिका । तमहीद । क्रि॰ प्र॰—बाँधना ।
४. चिकित्सा । इलाज ।
५. समीप जाना (को॰) ।
६. प्रस्तावना । पूर्ववचन (को॰) ।
७. शुश्रूषा (को॰) ।
८. सत्य का परीक्षण या सचाई की जाँच (को) ।
९. वह संस्कार जो वेदारंभ के पूर्व किया जाता था [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-क्रम m. the act of going or coming near, approach, MBh.; R.
setting about, undertaking, commencement, beginning, Lāṭy.; KātyŚr.; BhP.; Sāh.; Sarvad. &c.
enterprise, planning, original conception, plan, Ragh.; Rājat.; Pañcat. &c.
anything leading to a result
a means, expedient, stratagem, exploit, MBh.; Yājñ.; Mālav. &c.
remedy, medicine, Suśr.
attendance (on a patient), treatment, practice or application of medicine, physicking, Suśr. &c.
the rim of a wheel, Hcat.
a particular ceremony preparatory to reading the Vedas, W.
trying the fidelity &c. of a counsellor or friend, ib.
heroism, courage, L.
effort, endeavour, Campak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (196,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपक्रमः 1 Beginning, commencement; रामोपक्रममाचख्यौ रक्षःपरिभवं नवं R. 12. 42 begun by Rāma; किमुपक्रमो रावणः Mv. 2. --2 Approach, advance; साहस˚ forcible advance Māl. 7; so योषितः सुकुमारोपक्रमाः ibid. --3 An undertaking, work, enterprize. --4 A plan, contrivance, means, expedient, stratagem, remedy; सामादिभिरुपक्रमैः Ms. 7. 107, 159; M. 3; R. 18. 15; Y. 1. 345; Śi. 20. 76. --5 Attendance on a patient, treatment, practice of medicine, physicking. --6 A test of honesty, trying the fidelity of a friend &c.; see उपधा. --7 A kind of ceremony preparatory to reading the Vedas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0317-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपक्रम पु० उप--क्रम--घञ् न वृद्धिः । १ उपायज्ञानपूर्बका- रम्भे, २ प्रथमारम्भे “ज्योतिरुपक्रमात्तु तथाह्यधीयत एके” “समानाच्चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य” शा० सू० । “तत्र च प्रतिकुर्व्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्र- मात्” भा० व० २१५ अ० । “उपक्रमोपसहारौ--हेतु- [] स्तात्पर्य्यनिर्ण्णये” वेदान्तिमते तात्पर्य्यनिर्णायके २ हेतुभेदे तत्र उपक्रमोपसंहाराभ्यां द्वाभ्यामेव तात्पर्य्यं निश्चीयते नत्वेकैकेनेति बोध्यम् । करणे घञ् । ३ सामाद्युपाये “सा- मादिभिरुपक्रमैः” मनुः । “उपक्रर्मरस्खलितैश्चतुर्भिः” रघुः । कर्मणि घञ् । ४ आरभ्यमाणे पु० तदादित्वविवक्षा- याम् तदन्ततत्पुरुषस्यक्लीवता “नन्दोपक्रमं द्रोणः” पा० भा० “रामोपक्रममाचख्यौ रक्षःपरिभवं नवम्” रघुः । करणे घञ् । ५ चिकित्सायाम् सुश्रुते भूरिप्रयोगः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1199-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपक्रमः, पुं, (उप + क्रम + घञ् । नोदात्तोपदेशस्य इति न वृद्धिः ।) ज्ञात्वारम्भः । अयमस्योपायः अनेनैतत् सिध्यतीति ज्ञात्वा प्रथमारम्भः ॥ उपधा । राज्ञा धर्म्मकामार्थभयैः अमात्यादेर्यत् परीक्षणं भावतत्त्वनिरूपणम् ॥ प्रक्रमः । प्रथमारम्भः । इत्यमरः ॥ विक्रमः । चिकित्सा । इति मेदिनी ॥ पलायनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (उपायः । यथा, -- “सामादिभिरुपक्रमैः” । इति मनुः । ७ । १०७ । आरम्भः । यथा, -- “रामोपक्रममाचख्यौ रक्षः- परिभवं नवम्” ॥ १२ । ४२ । इति रघुः । “उप- क्रम्यते इत्युपक्रमः कर्म्मणि घञ् । रामस्य कर्तुरुप- क्रमः रामोपक्रमं रामेणादौ उपक्रान्तमित्यर्थः । उपज्ञोपक्रमं तदाचिख्यासायामिति क्लीवत्वम्” । इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपक्रम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपक्रमउपक्रम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपक्रम 📚 ➤ आरंभ, शुरू
संस्कृत: ज्ञात्वा प्रथमारम्भः, आरम्भः, उपधा, उपायपूर्वारम्भः · पर्याय: प्रक्रम, अभ्यादान, उद्धात, आरम्भ, क्रिया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपक्रम 📚कार्यारंभ की पहली अवस्था । प्रथमा— रंभ । अनुष्ठान । उठान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपक्रम
आरम्भ (३.२.२६) — प्रक्रम, अभ्यादान, उद्धात, आरम्भ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपक्रम: उप+क्रम्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬