🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपक्रम
upakrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
समझ-बूझकर आरम्भ (2.7.15)
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उ (3.5.28) आदि · उपज्ञा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपक्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कार्यारंभ की पहली अवस्था । प्रथमा— रंभ । अनुष्ठान । उठान ।
२. किसी कार्य को आरंभ करने के पहले का आयोजन । योजना । तैयारी । क्रि॰ प्र॰—करना ।
३. भूमिका । तमहीद । क्रि॰ प्र॰—बाँधना ।
४. चिकित्सा । इलाज ।
५. समीप जाना (को॰) ।
६. प्रस्तावना । पूर्ववचन (को॰) ।
७. शुश्रूषा (को॰) ।
८. सत्य का परीक्षण या सचाई की जाँच (को) ।
९. वह संस्कार जो वेदारंभ के पूर्व किया जाता था [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-क्रम m. the act of going or coming near, approach, MBh.; R.
setting about, undertaking, commencement, beginning, Lāṭy.; KātyŚr.; BhP.; Sāh.; Sarvad. &c.
enterprise, planning, original conception, plan, Ragh.; Rājat.; Pañcat. &c.
anything leading to a result
a means, expedient, stratagem, exploit, MBh.; Yājñ.; Mālav. &c.
remedy, medicine, Suśr.
attendance (on a patient), treatment, practice or application of medicine, physicking, Suśr. &c.
the rim of a wheel, Hcat.
a particular ceremony preparatory to reading the Vedas, W.
trying the fidelity &c. of a counsellor or friend, ib.
heroism, courage, L.
effort, endeavour, Campak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (196,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपक्रमः 1 Beginning, commencement; रामोपक्रममाचख्यौ रक्षःपरिभवं नवं R. 12. 42 begun by Rāma; किमुपक्रमो रावणः Mv. 2. --2 Approach, advance; साहस˚ forcible advance Māl. 7; so योषितः सुकुमारोपक्रमाः ibid. --3 An undertaking, work, enterprize. --4 A plan, contrivance, means, expedient, stratagem, remedy; सामादिभिरुपक्रमैः Ms. 7. 107, 159; M. 3; R. 18. 15; Y. 1. 345; Śi. 20. 76. --5 Attendance on a patient, treatment, practice of medicine, physicking. --6 A test of honesty, trying the fidelity of a friend &c.; see उपधा. --7 A kind of ceremony preparatory to reading the Vedas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0317-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपक्रम पु० उप--क्रम--घञ् न वृद्धिः । १ उपायज्ञानपूर्बका- रम्भे, २ प्रथमारम्भे “ज्योतिरुपक्रमात्तु तथाह्यधीयत एके” “समानाच्चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य” शा० सू० । “तत्र च प्रतिकुर्व्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्र- मात्” भा० व० २१५ अ० । “उपक्रमोपसहारौ--हेतु- [] स्तात्पर्य्यनिर्ण्णये” वेदान्तिमते तात्पर्य्यनिर्णायके २ हेतुभेदे तत्र उपक्रमोपसंहाराभ्यां द्वाभ्यामेव तात्पर्य्यं निश्चीयते नत्वेकैकेनेति बोध्यम् । करणे घञ् । ३ सामाद्युपाये “सा- मादिभिरुपक्रमैः” मनुः । “उपक्रर्मरस्खलितैश्चतुर्भिः” रघुः । कर्मणि घञ् । ४ आरभ्यमाणे पु० तदादित्वविवक्षा- याम् तदन्ततत्पुरुषस्यक्लीवता “नन्दोपक्रमं द्रोणः” पा० भा० “रामोपक्रममाचख्यौ रक्षःपरिभवं नवम्” रघुः । करणे घञ् । ५ चिकित्सायाम् सुश्रुते भूरिप्रयोगः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1199-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपक्रमः, पुं, (उप + क्रम + घञ् । नोदात्तोपदेशस्य इति न वृद्धिः ।) ज्ञात्वारम्भः । अयमस्योपायः अनेनैतत् सिध्यतीति ज्ञात्वा प्रथमारम्भः ॥ उपधा । राज्ञा धर्म्मकामार्थभयैः अमात्यादेर्यत् परीक्षणं भावतत्त्वनिरूपणम् ॥ प्रक्रमः । प्रथमारम्भः । इत्यमरः ॥ विक्रमः । चिकित्सा । इति मेदिनी ॥ पलायनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (उपायः । यथा, -- “सामादिभिरुपक्रमैः” । इति मनुः । ७ । १०७ । आरम्भः । यथा, -- “रामोपक्रममाचख्यौ रक्षः- परिभवं नवम्” ॥ १२ । ४२ । इति रघुः । “उप- क्रम्यते इत्युपक्रमः कर्म्मणि घञ् । रामस्य कर्तुरुप- क्रमः रामोपक्रमं रामेणादौ उपक्रान्तमित्यर्थः । उपज्ञोपक्रमं तदाचिख्यासायामिति क्लीवत्वम्” । इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपक्रम" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें