🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:20:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपाकरण
upākaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संस्कारपूर्वक वेद-अध्ययन का आरम्भ (2.7.44)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. योजना । उपक्रम । तैयारी । अनुष्ठान ।
२. यज्ञ में वेद पाठ ।
३. यज्ञ के पशु का एक संस्कार ।
४. कार्य आरंभ करने के लिये निमंत्रण या बुलावा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपा-करण n. the act of bringing near, fetching, ŚBr.; PārGṛ. &c.
setting about, preparation, beginning, commencing, Āp.; ĀśvŚr. & ĀśvGṛ.; KātyŚr. &c.
commencement of reading the Veda (after the performance of preparatory rites, as initiation &c.), ŚāṅkhGṛ. iv, 5, 1
N. of a particular Stotra or prayer at sacrifices, KātyŚr. iii.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाकरणं 1 An invitation to begin, bringing near; पवमान˚, प्रातरनुवाक˚ &c. --2 A term given to certain sentences called Praiṣas (with which one priest calls another to perform a sacrifice). --3 Immolation, sacrifice of an animal consecrated according to rites. --4 Preparation, beginning, commencement. --5 Commencement of reading the Veda after the performance of the preparatory rite; cf. उपाकर्मन्; [] वेदोपाकरणाख्यं कर्म करिष्ये Śrāvaṇī Mantra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकरण न० उप + आ + कृ--ल्युट् । १ उपावर्त्तव्यमेत्येवं स्तोत्र [] प्रैषे “नापव्याहरेदोपाकरणादुपावर्तध्वमित्येवाध्वर्य्यु- रुद्गातृभ्यः” शत० ब्रा० १, ५, २, १२, “यदा उद्गातारः स्तोत्रं प्रारभेरन् तावदध्वर्युग्रहणादनन्तरं नापव्याहरेत्” भा० “प्राग्वा च प्रवदितोः प्रातरनुवाकोपाकरणम्” कात्या० ९, १, १०, । “सोमे च ग्रहं ग्रहोत्वोपकरणात्” ३, ३, १७, उपावर्त्तध्वमित्ययंस्तोत्रप्रैषः उपाकरणशब्दे नौच्यते” कर्कः । तथा प्रेषणे हि स्तोत्रस्यारम्भणात्तस्य तथा- त्वम् । २ यज्ञियपशुसंस्कारविशेषे च “गोतमस्तोमः प्रथमं द्वितीयस्याह्न पशोरुपाकरणकालेऽश्वमानीय बहिर्वेद्या- स्तावेवास्थापयेयुः” आश्व० श्रौ० १०, ८, २ । “तमवस्थित- मुपाकरणाय यदक्रन्दैत्येकादशभिः स्तौत्य प्रणुवन्” ५ “पशुकल्पेन पशुं संज्ञप्य प्रोक्षणोपाकरणवर्ज्जं वपामुत्- खिद्य जुहुयात्” आश्व० गृ० २, ४, १५, १ आरम्भे च । “अथातोऽध्यायोपाकरणम्” आश्व० गृ० ३, ३, २, “उपा- करणमारम्भः” ना० वृ० । उपाकर्म्मशब्दार्थे च तत्प्रकार- कालादिकं वक्ष्यते
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1343-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकरणं, क्ली, (उपाक्रियतेऽनेन । उप + आ + कृ ल्युट् ।) संस्कारपूर्व्वकश्रुतिग्रहणम् । इत्यमरः ॥ पशूनां संस्कारपूर्व्वकहननम् । इति स्मृतिः ॥ (यथा, आश्वलायने १० । ४ । “उपाकरणकालेऽश्व- मानीय” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें