🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:27:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपाकरण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपाकरण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपाकरण

अर्थ: आरंभ करने के लिए निमंत्रण, निकट लाना

संस्कृत: वेदपाठारम्भविधिः

व्युत्पत्ति: उप+आ+कृ+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपाकरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपाकरण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपाकरणम्उपाकरणेउपाकरणानि
द्वितीयाउपाकरणम्उपाकरणेउपाकरणानि
तृतीयाउपाकरणेनउपाकरणाभ्याम्उपाकरणैः
चतुर्थीउपाकरणायउपाकरणाभ्याम्उपाकरणेभ्यः
पञ्चमीउपाकरणात् / उपाकरणाद्उपाकरणाभ्याम्उपाकरणेभ्यः
षष्ठीउपाकरणस्यउपाकरणयोःउपाकरणानाम्
सप्तमीउपाकरणेउपाकरणयोःउपाकरणेषु
सम्बोधनहे उपाकरणहे उपाकरणेहे उपाकरणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपाकरण
उपाकरण
upākaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संस्कारपूर्वक वेद-अध्ययन का आरम्भ (2.7.44)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. योजना । उपक्रम । तैयारी । अनुष्ठान ।
२. यज्ञ में वेद पाठ ।
३. यज्ञ के पशु का एक संस्कार ।
४. कार्य आरंभ करने के लिये निमंत्रण या बुलावा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपा-करण n. the act of bringing near, fetching, ŚBr.; PārGṛ. &c.
setting about, preparation, beginning, commencing, Āp.; ĀśvŚr. & ĀśvGṛ.; KātyŚr. &c.
commencement of reading the Veda (after the performance of preparatory rites, as initiation &c.), ŚāṅkhGṛ. iv, 5, 1
N. of a particular Stotra or prayer at sacrifices, KātyŚr. iii.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाकरणं 1 An invitation to begin, bringing near; पवमान˚, प्रातरनुवाक˚ &c. --2 A term given to certain sentences called Praiṣas (with which one priest calls another to perform a sacrifice). --3 Immolation, sacrifice of an animal consecrated according to rites. --4 Preparation, beginning, commencement. --5 Commencement of reading the Veda after the performance of the preparatory rite; cf. उपाकर्मन्; [] वेदोपाकरणाख्यं कर्म करिष्ये Śrāvaṇī Mantra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकरण न० उप + आ + कृ--ल्युट् । १ उपावर्त्तव्यमेत्येवं स्तोत्र [] प्रैषे “नापव्याहरेदोपाकरणादुपावर्तध्वमित्येवाध्वर्य्यु- रुद्गातृभ्यः” शत० ब्रा० १, ५, २, १२, “यदा उद्गातारः स्तोत्रं प्रारभेरन् तावदध्वर्युग्रहणादनन्तरं नापव्याहरेत्” भा० “प्राग्वा च प्रवदितोः प्रातरनुवाकोपाकरणम्” कात्या० ९, १, १०, । “सोमे च ग्रहं ग्रहोत्वोपकरणात्” ३, ३, १७, उपावर्त्तध्वमित्ययंस्तोत्रप्रैषः उपाकरणशब्दे नौच्यते” कर्कः । तथा प्रेषणे हि स्तोत्रस्यारम्भणात्तस्य तथा- त्वम् । २ यज्ञियपशुसंस्कारविशेषे च “गोतमस्तोमः प्रथमं द्वितीयस्याह्न पशोरुपाकरणकालेऽश्वमानीय बहिर्वेद्या- स्तावेवास्थापयेयुः” आश्व० श्रौ० १०, ८, २ । “तमवस्थित- मुपाकरणाय यदक्रन्दैत्येकादशभिः स्तौत्य प्रणुवन्” ५ “पशुकल्पेन पशुं संज्ञप्य प्रोक्षणोपाकरणवर्ज्जं वपामुत्- खिद्य जुहुयात्” आश्व० गृ० २, ४, १५, १ आरम्भे च । “अथातोऽध्यायोपाकरणम्” आश्व० गृ० ३, ३, २, “उपा- करणमारम्भः” ना० वृ० । उपाकर्म्मशब्दार्थे च तत्प्रकार- कालादिकं वक्ष्यते
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1343-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकरणं, क्ली, (उपाक्रियतेऽनेन । उप + आ + कृ ल्युट् ।) संस्कारपूर्व्वकश्रुतिग्रहणम् । इत्यमरः ॥ पशूनां संस्कारपूर्व्वकहननम् । इति स्मृतिः ॥ (यथा, आश्वलायने १० । ४ । “उपाकरणकालेऽश्व- मानीय” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपाकरणउपाकरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपाकरण 📚 ➤ आरंभ करने के लिए निमंत्रण, निकट लाना
संस्कृत: वेदपाठारम्भविधिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपाकरण 📚योजना । उपक्रम । तैयारी । अनुष्ठान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपाकरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपाकरण: उप+आ+कृ+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें