🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:15:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपज्ञा
upajñā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पहली बार (मौलिक) ज्ञान (2.7.15)
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उ (3.5.28) आदि · उपक्रम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपज्ञा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आत्मोपार्जित ज्ञान । सहज ज्ञान । प्रकृतिदत्त प्रतिभा ।
२. आविष्कार ।
३. नए सिरे से किसी नई वस्तु का निर्माण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-√ ज्ञा Ā. -जानीते (3. pl. -जानते, AV.) to ascertain, excogitate, invent, find out, hit upon, AV. iv, 36, 8; ŚBr.
2. उप-ज्ञा f. knowledge found out or invented by one's self (not handed down by tradition), untaught or primitive knowledge, invention, Pāṇ.; L.
उप-ज्ञा (mfn. ifc.) invented or first taught by, unknown before, Ragh. xv, 63, Kāś. & Siddh. on Pāṇ. ii, 4, 21 and vi, 2, 14; Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (198,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपज्ञा {c9c} A. 1 To ascertain; to know. --2 To invent, find out, hit upon: (उपज्ञातं = विनोपदेशेन ज्ञातं); see उपज्ञा below.
उपज्ञा [उपज्ञायते इत्युपज्ञा कर्मण्यङ्] 1 Knowledge acquired by oneself and not handed down by tradition, invention, primitive or untaught knowledge; usually in comp. which is treated as a neuter noun ( P. II. 4. 21); पाणिनेरुपज्ञा पाणिन्युपज्ञं ग्रंथः Sk.; प्राचेतसोपज्ञं रामायणं R. 15. 63. --2 Undertaking or commencing a thing not done before; लोकेऽ भूद्यदुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यजन्यं यशः Malli. on Raghuvaṃśa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0320-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपज्ञा स्त्री उप + ज्ञा--कर्म्मणि अङ् । विनोपदेशेन स्वयमु- द्भाव्ये १ प्रथमं ज्ञायमाने । उपज्ञाशब्दस्य तु तदादित्व विवक्षायाम् उत्तरपदस्थस्य तत्पुरुषे क्लीवता । “पाणि- न्युपज्ञं व्याकरणम्” सि० कौ० । “अथ प्राचेतसोपज्ञं रामायणमितस्ततः” रघुः । “केकय्युपज्ञं वत वह्वनर्थम्” । भट्टिः भावे अङ् । २ आद्यज्ञाने तत्पुरुषे स्त्री न क्लीवता
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1207,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपज्ञा, स्त्री, (उपज्ञायते । ज्ञा अवबोधने । आत- श्चोपसर्गे इति कर्म्मणि अङ् ।) आद्यज्ञानम् । इत्यमरः ॥ तत्तु विनोपदेशेन प्रथमज्ञानम् । यथा बाल्मीकेः श्लोकनिर्म्माणे ज्ञानम् ॥ (“अथ प्राचेतसोपज्ञं रामायणमितस्ततः” ॥ इति रघुः १५ । ६३ ॥ “लोकेऽभूद्यदुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यजन्यं यशः” इति मल्लिनाथटीका- मुखम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-252-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें