🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:47:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपगतम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपगतम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपगतम्

अर्थ: गया हुआ, निकट पहुँचा हुआ

संस्कृत: पर्याय: ऊरीकृत, उररीकृत, अङ्गीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात

व्युत्पत्ति: उप+गम्+त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपगत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. उपगत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. उपगत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपगत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपगतःउपगतौउपगताः
द्वितीयाउपगतम्उपगतौउपगतान्
तृतीयाउपगतेनउपगताभ्याम्उपगतैः
चतुर्थीउपगतायउपगताभ्याम्उपगतेभ्यः
पञ्चमीउपगतात् / उपगताद्उपगताभ्याम्उपगतेभ्यः
षष्ठीउपगतस्यउपगतयोःउपगतानाम्
सप्तमीउपगतेउपगतयोःउपगतेषु
सम्बोधनहे उपगतहे उपगतौहे उपगताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपगत
उपगत
upagata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपगत वि॰ [सं॰]
१. प्राप्त । उपस्थित । सामने आया हुआ ।
२. ज्ञात । जाना हुआ ।
३. स्वीकार किया हुआ । अंगिकार किया हुआ ।
४. जो हुआ हो । घटित (को॰) ।
५. मिला हुआ । प्राप्त (को॰) ।
६. गया हुआ (को॰)
७. दिवंगत । मृत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-गत mfn. gone to, met, approached (esp. for protection or refuge, Kām.), MBh.; Śak. &c.
attained, obtained
arrived, occurred, happened
undergone, experienced, MBh.; Śiś.; Pañcat. &c. furnished with, MBh.
agreed, allowed, Mn.; MBh.
promised, L.
near at hand
approximate, Vop.; L.
passed away, dead, L.
उप-गत n. receipt, acquittance, Yājñ. ii, 93.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (196,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपगत p. p. 1 Gone to, approached, arrived. --2 Occurred, happened. --3 Near, at hand. --4 Got, obtained. --5 Undergone, experienced. --6 Furnished with. --7 Gone to, become. --8 Promised, agreed. --9 Passed away, dead. --10 Feeling, suffering (actively used). --तं 1 Wealth acquired. --2 Receipt; धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितं Y. 2. 93.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0317-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपगत त्रि० उप + गम--क्त । १ स्वीकृते, २ उपस्थिते, ३ ज्ञाते ४ प्राप्ते च “सर्व्वोहि नोपगतमप्यपचीयमानं वर्द्धिष्णु- माश्रयमनागतमभ्युपैति” माघः भावे क्त । ५ प्राप्त्याटौ न० उपगतं प्राप्तिः सूच्यत्वेनात्यस्य अच् । ६ प्राप्तिसूचके पत्रे च (रसिद) । “धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरि- चिह्नितम्” या० स्मृ० । “उपगतं प्राप्तमिति यद्वा उपगतम् प्रवेशपत्रं स्वहस्तलिखितचिह्नितमधमर्ण्णायो- त्तमर्ण्णोदद्यात्” मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1201,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपगतः, त्रि, (उप + गम् + क्त ।) अङ्गीकृतः । स्वी- कृतः ॥ इत्यमरः ॥ (यथा रघौ ९ । १५ । “उपगतोऽपि च मण्डलनाभिता- मनुदितान्यसितातपवारणः” ।) कृतमैथुनः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपगतम्उपगत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपगत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | उपगत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपगतम् 📚 ➤ गया हुआ, निकट पहुँचा हुआ
संस्कृत: पर्याय: ऊरीकृत, उररीकृत, अङ्गीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपगत 📚प्राप्त । उपस्थित । सामने आया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपगत
स्वीकृत के और नाम (३.१.१०८) — संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपश्रुत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें