🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:16:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपदा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपदा

अर्थ: उपहार, किसी राजा या महापुरुष को दी गई भेंट, नजराना

संस्कृत: उपहारः · पर्याय: उपायन, उपग्राह्य, उपहार, बलि

व्युत्पत्ति: उप+दा+अङ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. उपदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. उपदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. पदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + पद् + अच्
  5. दा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उप + दै + अच्
  6. दा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उप + दै + अच्
  7. दय (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उप + दय् + अच्
  8. उपदा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपदा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपदाउपदेउपदाः
द्वितीयाउपदाम्उपदेउपदाः
तृतीयाउपदयाउपदाभ्याम्उपदाभिः
चतुर्थीउपदायैउपदाभ्याम्उपदाभ्यः
पञ्चमीउपदायाःउपदाभ्याम्उपदाभ्यः
षष्ठीउपदायाःउपदयोःउपदानाम्
सप्तमीउपदायाम्उपदयोःउपदासु
सम्बोधनहे उपदेहे उपदेहे उपदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपदा
उपदा
upadā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपदा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. भेट जो बड़े लोगों को दी जाय । नजर ।
२. घूस । उत्कोच (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-√ 1. दा P. -ददाति, to give in addition, add; to give, grant, offer, RV. vi, 28, 2; AV. iv, 21, 2; xix, 34, 8; R.; to take upon one's self: Pass. (irr. p. -दद्यमान) to be offered or granted (as protection), RV. vi, 49, 13.
2. उप-दा mfn. giving a present, VS. xxx, 9
उप-दा (आ), f. a present, offering (esp. a respectful present to a king or person of rank)
a bribe, Pāṇ.; Ragh.; Śatr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपदा {c3c} U. 1 To give in addition. --2 To offer, give, grant (in general). --3 To add. --4 ({c1c} A.) (Ved.) (a) To take upon oneself. (b) To erect, raise, support.
उपदा a. Ved. Giving a present. --दा (cf. P. III. 3. 106) 1 A present, an offering to a king or a great man, a Nazarānā; उपदा विविशुः शश्वन्नोत्सेकाः कोसलेश्वरं R. 4. 70, 5. 41, 7. 30; P. V. 1. 47. --2 A bribe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0321-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपदा स्त्री उप--दा--भावे अङ् । १ उत्कोचे, २ उपढौकने च । “तदस्मिन् वृद्ध्यायलाभशुल्कोपदा दीयते” पा० कृदभिहि- तोभावो द्रव्यवत् प्रकाशते इत्युक्तेः” ३ उपह्रियमाणे द्रव्ये च । “उपदा विविशुः शश्वन्नोत्सेकाः कोसलेश्वरम्” “वन्येतरा जानपदोषदाभिः” “प्रत्यर्प्य पूजामुपदाच्छलेन” रघुः । भावे ल्युट् उपदानमप्यत्र न० । स्वार्थे कन् । तत्रैव उत्कोचे च । उपदा + अभूततद्भावे भ्वादौ च्वि । उप- दीभूतः उपदीकृतः “तस्य रत्नमुपदीकृतं नृपाः” माघः । उपददाति उप + दा--कर्त्तरि क्विप् । उपदाद्रव्यदातरि त्रि० “वर्ण्णायानुरुधं वनायोपदाम्” यजु० ३०, ९, “उपदाम् उपदानदातारम्” वेददी०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1209,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपदा, स्त्री, (उपदीयते इति । उप + दा + आत- श्चोपसर्ग इत्यङ् ।) उपढौकनम् । इत्यमरः ॥ (“उपदा विविशुः शश्वत् नोत्सेकः कोशलेश्वरम्” । इति रघुः । ४ । १० ।) “प्रत्यर्प्य पूजामुपदाच्छलेन” । इति रघुः । ७ । ३० ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपदाउपदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | उपदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपदा 📚 ➤ उपहार, किसी राजा या महापुरुष को दी गई भेंट, नजराना
संस्कृत: उपहारः · पर्याय: उपायन, उपग्राह्य, उपहार, बलि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपदा 📚भेट जो बड़े लोगों को दी जाय । नजर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपदा
भेंट/उपहार (२.८.२८) — उपायन, उपग्राह्य, उपहार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपदा: उप+दा+अङ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें