🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:55:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपनत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपनत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपनत

अर्थ: आया हुआ, पहुँचा हुआ, प्राप्त, आ टपका हुआ आदि

व्युत्पत्ति: उप+नम्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपनत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उपनत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. नत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + नम् + क्त
  4. नत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + नम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपनत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपनतःउपनतौउपनताः
द्वितीयाउपनतम्उपनतौउपनतान्
तृतीयाउपनतेनउपनताभ्याम्उपनतैः
चतुर्थीउपनतायउपनताभ्याम्उपनतेभ्यः
पञ्चमीउपनतात् / उपनताद्उपनताभ्याम्उपनतेभ्यः
षष्ठीउपनतस्यउपनतयोःउपनतानाम्
सप्तमीउपनतेउपनतयोःउपनतेषु
सम्बोधनहे उपनतहे उपनतौहे उपनताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपनत
उपनत
upanata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपनत वि॰ [सं॰]
१. पास आया हुआ ।
२. पास लाया हुआ ।
३. प्राप्त ।
४. उपस्थित ।
५. विनत । नम्र ।
६. (शरणागत के लिये) आश्रित ।
७. पास का या संनिकट का (समय या स्थान) (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-नत mfn. bent towards or inwards, ŚBr.; KātyŚr.; Kāṭh.
subdued, subjected, surrendered
dependent on (for protection &c.), Āp.; MBh.; Ragh. &c.
brought near to, approached, near (either in form or space)
fallen to one's share
brought about, produced, existing, being, BhP.; Megh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (200,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपनत p. p. 1 (a) Come near, brought, arrived, approached, brought near to; Ś. 5. 19; R. 12. 102. (b) Got, obtained; अचिरोपनतां स मेदिनीं R. 8. 7, 5. 52; चिंतितोपनतां K. 129; V. 3. 22; V. 2. --2 Presenting itself, fallen to the lot of, befallen, occurred; कस्यात्यंतं सुखमुपनतं दुःखमेकांततो वा Me. 109; यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरं V. 3. 21; अनुपनतमनोरथस्य 22; 4. 3; so सुहृदुपनतः Me. 100; Māl. 10; K. 33, 132, 348; सुख˚ that readily or without efforts presented itself Ś. 3; अकामोपनतं R. 10. 39 unconsciously committed. --3 Formed, brought about, effected. --4 Presented to, offered, given; परलोकोपनतं जलांजलिं R. 8. 68. --5 Bent down, humbled, subjected, surrendered; दंडोपनतचरितं R. 17. 81, 8. 81; दंडोपनतं शत्रुं Mb. --6 Dependent on (for protection). --7 Approximate, near (in time or space.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0323-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपनत त्रि० उप--नम--क्त । १ नम्रे “शौरेः प्रतापोपनतै- रितस्ततः” माघः २ उपगते च “अचिरोपनतां स मेदि- नीम्” रघुः । ३ उपस्थिते च हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1213,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपनतः, त्रि, (उप + नम् + क्त ।) उपस्थितः । इति हेमचन्द्रः ॥ (“अचिरोपनतां स मेदिनीं” इति रघुः ८ । ७ ॥ नम्रः । यथा, माघे । १२ । ३३ । “शौरेः प्रतापोपनतैरितस्ततः समागतैः प्रश्रयनम्रमूर्त्तिभिः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपनत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपनतउपनत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपनत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | नत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उप + नम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपनत 📚 ➤ आया हुआ, पहुँचा हुआ, प्राप्त, आ टपका हुआ आदि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपनत 📚पास आया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपनत: उप+नम्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें