🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:45:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपयमनी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपयमनी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपयमनी

अर्थ: उपयम (विवाह, विवाह करना) + नी (नेता, पथप्रदर्शक)

अंग्रेज़ी: (उप-य॑मनि) any support (of stone, clay, gravel &c. for holding fire-wood), ŚBr. iii, 5, 2, 1; KātyŚr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपयमनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपयमनी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपयमनीउपयमन्यौउपयमन्यः
द्वितीयाउपयमनीम्उपयमन्यौउपयमनीः
तृतीयाउपयमन्याउपयमनीभ्याम्उपयमनीभिः
चतुर्थीउपयमन्यैउपयमनीभ्याम्उपयमनीभ्यः
पञ्चमीउपयमन्याःउपयमनीभ्याम्उपयमनीभ्यः
षष्ठीउपयमन्याःउपयमन्योःउपयमनीनाम्
सप्तमीउपयमन्याम्उपयमन्योःउपयमनीषु
सम्बोधनहे उपयमनिहे उपयमन्यौहे उपयमन्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपयमनी
उपयमनी
upayamanī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-यमनी f. (उप-यमनि) any support (of stone, clay, gravel &c. for holding fire-wood), ŚBr. iii, 5, 2, 1; KātyŚr.
a ladle (used at sacrifices), ŚBr.; AitBr.; KātyŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपयमनी उपयम्यते कर्म्मणि ल्युट् । अग्न्याधानाङ्गे सि- कतादौ “उभयमनीरुपकल्पयन्ति” शत० ब्रा० ३, ५, ३, १ । “उप अग्नेरधस्तात् यम्यन्त इत्युपमन्यः सिकताः” भा० । “उपयमनीरुपनिवपति” कात्या० ५, ४, २० । “आहवनीयस्योपयमनीष्वाग्नीध्रीयस्याक्षोपाञ्जने च” ८, ६, ३,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1282,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपयमनीउपयमनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपयमनी 📚 ➤ उपयम (विवाह, विवाह करना) + नी (नेता, पथप्रदर्शक)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (उप-य॑मनि) any support (of stone, clay, gravel &c. for holding fire-wood), ŚBr. iii, 5, 2, 1; KātyŚr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपयमनी 📚f. (उप-यमनि) any support (of stone, clay, gravel &c. for holding fire…🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उपयमनी = उपयम + नी तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें