🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:28:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपरक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपरक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपरक्त

अर्थ: कष्ट-ग्रस्त, संकटग्रस्त, दुःखी

संस्कृत: राहुग्रस्थेन्दुः अथवा सूर्यः · पर्याय: उपप्लव

व्युत्पत्ति: उप+रञ्ज्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपरक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उपरक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपरक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपरक्तःउपरक्तौउपरक्ताः
द्वितीयाउपरक्तम्उपरक्तौउपरक्तान्
तृतीयाउपरक्तेनउपरक्ताभ्याम्उपरक्तैः
चतुर्थीउपरक्तायउपरक्ताभ्याम्उपरक्तेभ्यः
पञ्चमीउपरक्तात् / उपरक्ताद्उपरक्ताभ्याम्उपरक्तेभ्यः
षष्ठीउपरक्तस्यउपरक्तयोःउपरक्तानाम्
सप्तमीउपरक्तेउपरक्तयोःउपरक्तेषु
सम्बोधनहे उपरक्तहे उपरक्तौहे उपरक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपरक्त
उपरक्त
uparakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं (1.4.10) सोपप्लव
विपत्ति से पीड़ित (3.1.43) व्यसनार्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपरक्त वि॰ [सं॰]
१. जिसमें ग्रहण लगा हो । राहुग्रस्त ।
२. भोगविलास में फैसा हुआ । विषयासक्त ।
३. उपरंजक या उपाधि की सन्निकटता के कारण जिसमें उसका गुण आ गया हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-रक्त mfn. dyed, coloured, coloured red
heated, inflamed, ŚBr.; Sāh.
afflicted, distressed (esp. by Rāhu; said of sun and moon), eclipsed, R.; VarBṛS. &c.
influenced or affected by, BhP.; Sarvad.
m. N. of Rāhu, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरक्त p. p. 1 Afflicted, overtaken by calamity, distressed. --2 Eclipsed; K. 314. --3 Tinged, coloured; Śi. 2. 18 --क्तः 1 The sun or moon in eclipse. --2 Rāhu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरक्त पु० उप + रन्ज--क्त । १ राहुग्रस्ते चन्द्रे सूर्य्ये च । २ व्यसनेष्वासक्ते, ३ रञ्जनद्रवेण रक्ते ४ उपाधिसान्निध्यादु- पाधिगुणवत्तया प्रतीते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1283,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरक्तः, पुं, (उप + रञ्ज + क्त ।) राहुग्रस्तः सूर्य्य- श्चन्द्रश्च । इत्यमरः ॥ राहुः । इति हेमचन्द्रः ॥
उपरक्तः, त्रि, (उप + रञ्ज + क्त ।) व्यसनार्त्तः । दैव- मानुषान्यतरपीडायुक्तः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपरक्तउपरक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपरक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपरक्त 📚 ➤ कष्ट-ग्रस्त, संकटग्रस्त, दुःखी
संस्कृत: राहुग्रस्थेन्दुः अथवा सूर्यः · पर्याय: उपप्लव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपरक्त 📚जिसमें ग्रहण लगा हो । राहुग्रस्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपरक्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपरक्त: उप+रञ्ज्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें