🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:24:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपशल्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपशल्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपशल्य

अर्थ: ग्राम या नगर के बाहर का खुला स्थान, नगरांचल, उपनगर

संस्कृत: ग्रामादिसमीपदेशः · पर्याय: ग्रामान्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपशल्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — उप + शल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. उपशल्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपशल्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपशल्यम्उपशल्येउपशल्यानि
द्वितीयाउपशल्यम्उपशल्येउपशल्यानि
तृतीयाउपशल्येनउपशल्याभ्याम्उपशल्यैः
चतुर्थीउपशल्यायउपशल्याभ्याम्उपशल्येभ्यः
पञ्चमीउपशल्यात् / उपशल्याद्उपशल्याभ्याम्उपशल्येभ्यः
षष्ठीउपशल्यस्यउपशल्ययोःउपशल्यानाम्
सप्तमीउपशल्येउपशल्ययोःउपशल्येषु
सम्बोधनहे उपशल्यहे उपशल्येहे उपशल्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपशल्य
उपशल्य
upaśalya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गाँव की सीमा के पास का भाग (2.2.20) ग्रामान्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपशल्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नगर के आसपास की भूमि ।
२. गाँव का सिवान ।
३. भाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-शल्य m. a small spear or lance tipped with iron, MBh. iii, 641
उप-शल्य n. a neighbouring district, environs, the ground near a village, Daś.; Ragh.
the ground at the base or edge of a mountain, Śiś. v, 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (207,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपशल्यं An open place in the vicinity of a town or village, suburb; अथोपशल्ये रिपुमग्नशल्यः R. 16. 37, 15. 60; Śi. 5. 8, K. 50.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0331-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशल्य न० उपगतं शल्यम् अस्थिस्थानं (भागाड) अत्या० स० । ग्रामान्ते “म्रमंश्च विशालोपशल्ये कमप्याक्रीडमासाद्य” दशकुमा० । “उपशल्यनिविष्टैस्तैः” “अथोपशल्ये रिपुमग्नशल्यः” रघुः । उपचारात् २ प्रान्तभागे च । “शै- लोपशल्यनिपतद्रयनेमिधारा” इति माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1331,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपशल्यं, क्ली, (उपगतं शल्यम् ।) ग्रामप्रान्तभागः । तत्पर्य्यायः । ग्रामान्तम् २ । इत्यमरः ॥ (यथा रघौ १५ । ६० । “उपशल्यनिविष्टैस्तैश्चतुर्द्दारमुखी बभौ” ॥ “भ्रमंश्च विशालोपशल्ये कमप्याक्रीडमासाद्य” । इति दशकुमारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपशल्यउपशल्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — उप + शल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपशल्य 📚 ➤ ग्राम या नगर के बाहर का खुला स्थान, नगरांचल, उपनगर
संस्कृत: ग्रामादिसमीपदेशः · पर्याय: ग्रामान्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपशल्य 📚नगर के आसपास की भूमि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपशल्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें