🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:58:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपस्कर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपस्कर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपस्कर

अर्थ: जो किसी वस्तु के पूरा करने के काम आवे, संघटक, अवयव

संस्कृत: हरिद्रासर्षपमरीचादिचूर्णम् · पर्याय: वेषवार

व्युत्पत्ति: उप+कृ+अप्, सुट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपस्कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपस्कर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपस्करःउपस्करौउपस्कराः
द्वितीयाउपस्करम्उपस्करौउपस्करान्
तृतीयाउपस्करेणउपस्कराभ्याम्उपस्करैः
चतुर्थीउपस्करायउपस्कराभ्याम्उपस्करेभ्यः
पञ्चमीउपस्करात् / उपस्कराद्उपस्कराभ्याम्उपस्करेभ्यः
षष्ठीउपस्करस्यउपस्करयोःउपस्कराणाम्
सप्तमीउपस्करेउपस्करयोःउपस्करेषु
सम्बोधनहे उपस्करहे उपस्करौहे उपस्कराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपस्कर
उपस्कर
upaskara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मसाला (पिसे मसालों का मिश्रण) (2.9.35) वेसवार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपस्कर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिसा कंरना । चोट पहुँचाना ।
२. दाल या तरकारी में ड़ालने का मसाला ।
३. घर का सामान या सजावट की सामग्री ।
४. वस्त्राभूशणादि ।
४. जीवननिर्वाह के लिये आवश्य़क पदार्थ । रसद या सामान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-स्-कर m. (for 2. See below) (n., MBh. v, 7234) any utensil, implement or instrument
any article of household use (as is broom, basket &c.), appurtenance, apparatus, MBh.; Suśr.; Mn. &c.
an ingredient, condiment, spice, L.
N. of a Ṛṣi, BrahmaP.
ornament, decoration, T.
blame, censure, W.
2. उप-स्-कर m. the act of hurting, violating, T.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (195,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपस्करः 1 Any article which serves to make anything complete, an ingredient. --2 (Hence) Condiment or seasoning for food (as mustard, pepper &c.). --3 Furniture, appurtenance, apparatus, instrument (उपकरण); उपस्करो रथस्यासीत् Mb.; Śi. 18. 72. --4 Any article or implement of household use (such as a broomstick); Y. 1. 83; 2. 193; Ms. 3. 68, 12. 66, 5. 150. --5 An ornament. --6 Censure, blame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0333-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्कर पु० उप + कृ--भावे अप् हिंसने सुट् । १ हिंसने उप- स्करोति उप + कृ--अच् भूषणे समवाये प्रतियत्ने विकारे अध्याहारे च सुट् । २ मूषके कटककण्डलादौ ३ समुदिते संहते । ४ व्यञ्चनसंस्कारकपिष्टधन्याकादि- द्रव्ये (वाटना) । गृहसंस्कारके ५ सम्मार्ज्जन्यादौ । ६ विकृते अध्याहारेण ७ कथके च “पञ्च शूना गृहस्थस्य चूल्लो पेषण्युपस्करः” । “वको भवति हृत्वाग्निं ग्रह- कारी ह्युपस्करम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1339,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्करः, पुं, (उप + कृ + अप् समवाये चेति सुट् ।) व्यञ्जनादिसंस्कारार्थधन्याकसर्षपपिष्टादिः । वेसार वाटना इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । वेसवारः २ । इत्यमरः ॥ (यथा रामायणे । २ । ६५ । ९ । “मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् । उपानिन्युस्तथा पुण्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः” ॥) गृहवासोपकरणम् । तच्च दृषदुपलसूर्पादि । कनककुण्डलहारादि । इति श्रीकृष्णतर्क्कालङ्कारः ॥ तथा च याज्ञवल्क्यः । “गृहोपस्करवाह्यानां दोह्याभरणकर्म्मिणाम् । मूल्यंलब्धन्तु यत्किञ्चित् शुल्कं तत्परिकीर्त्तितम्” ॥ (तथा च मनुः । ३ । ६८ । “पञ्चसूना गृहस्थस्य चूल्लीपेषण्युपस्करः” ॥ “सज्जोपस्करभेषजः” । इति सुश्रुते सूत्रस्थाने चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपस्कर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपस्करउपस्कर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपस्कर 📚 ➤ जो किसी वस्तु के पूरा करने के काम आवे, संघटक, अवयव
संस्कृत: हरिद्रासर्षपमरीचादिचूर्णम् · पर्याय: वेषवार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपस्कर 📚हिसा कंरना । चोट पहुँचाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपस्कर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपस्कर: उप+कृ+अप्, सुट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬