🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:00:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपस्कर
upaskara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मसाला (पिसे मसालों का मिश्रण) (2.9.35) वेसवार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपस्कर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिसा कंरना । चोट पहुँचाना ।
२. दाल या तरकारी में ड़ालने का मसाला ।
३. घर का सामान या सजावट की सामग्री ।
४. वस्त्राभूशणादि ।
४. जीवननिर्वाह के लिये आवश्य़क पदार्थ । रसद या सामान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-स्-कर m. (for 2. See below) (n., MBh. v, 7234) any utensil, implement or instrument
any article of household use (as is broom, basket &c.), appurtenance, apparatus, MBh.; Suśr.; Mn. &c.
an ingredient, condiment, spice, L.
N. of a Ṛṣi, BrahmaP.
ornament, decoration, T.
blame, censure, W.
2. उप-स्-कर m. the act of hurting, violating, T.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (195,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपस्करः 1 Any article which serves to make anything complete, an ingredient. --2 (Hence) Condiment or seasoning for food (as mustard, pepper &c.). --3 Furniture, appurtenance, apparatus, instrument (उपकरण); उपस्करो रथस्यासीत् Mb.; Śi. 18. 72. --4 Any article or implement of household use (such as a broomstick); Y. 1. 83; 2. 193; Ms. 3. 68, 12. 66, 5. 150. --5 An ornament. --6 Censure, blame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0333-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्कर पु० उप + कृ--भावे अप् हिंसने सुट् । १ हिंसने उप- स्करोति उप + कृ--अच् भूषणे समवाये प्रतियत्ने विकारे अध्याहारे च सुट् । २ मूषके कटककण्डलादौ ३ समुदिते संहते । ४ व्यञ्चनसंस्कारकपिष्टधन्याकादि- द्रव्ये (वाटना) । गृहसंस्कारके ५ सम्मार्ज्जन्यादौ । ६ विकृते अध्याहारेण ७ कथके च “पञ्च शूना गृहस्थस्य चूल्लो पेषण्युपस्करः” । “वको भवति हृत्वाग्निं ग्रह- कारी ह्युपस्करम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1339,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपस्करः, पुं, (उप + कृ + अप् समवाये चेति सुट् ।) व्यञ्जनादिसंस्कारार्थधन्याकसर्षपपिष्टादिः । वेसार वाटना इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । वेसवारः २ । इत्यमरः ॥ (यथा रामायणे । २ । ६५ । ९ । “मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् । उपानिन्युस्तथा पुण्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः” ॥) गृहवासोपकरणम् । तच्च दृषदुपलसूर्पादि । कनककुण्डलहारादि । इति श्रीकृष्णतर्क्कालङ्कारः ॥ तथा च याज्ञवल्क्यः । “गृहोपस्करवाह्यानां दोह्याभरणकर्म्मिणाम् । मूल्यंलब्धन्तु यत्किञ्चित् शुल्कं तत्परिकीर्त्तितम्” ॥ (तथा च मनुः । ३ । ६८ । “पञ्चसूना गृहस्थस्य चूल्लीपेषण्युपस्करः” ॥ “सज्जोपस्करभेषजः” । इति सुश्रुते सूत्रस्थाने चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपस्कर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें