🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:18:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपहित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपहित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपहित

अर्थ: रक्खा गया

व्युत्पत्ति: उप+धा+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उपहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपहित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपहितःउपहितौउपहिताः
द्वितीयाउपहितम्उपहितौउपहितान्
तृतीयाउपहितेनउपहिताभ्याम्उपहितैः
चतुर्थीउपहितायउपहिताभ्याम्उपहितेभ्यः
पञ्चमीउपहितात् / उपहिताद्उपहिताभ्याम्उपहितेभ्यः
षष्ठीउपहितस्यउपहितयोःउपहितानाम्
सप्तमीउपहितेउपहितयोःउपहितेषु
सम्बोधनहे उपहितहे उपहितौहे उपहिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपहित
उपहित
upahita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपहित वि॰ [सं॰]
१. ऊपर रखा हुआ । स्थापित ।
२. घारण किया हुआ ।
३. समीप लाय़ हुआ । हवाले किया हुआ । दिया हुआ ।
४. संम्मिलित । मिला हुआ ।
५. अपाधिय़ुक्त ।
६. कुछ लाभकारी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-हित mfn. (for 2. See s.v.) put on or upon, placed, deposited, put into, KātyŚr.; MBh.; Hariv.; Ragh. &c.
joining, connected with
mixed, ŚBr.; Mālav.; Suśr.
(in Gr.) immediately preceded by, RPrāt.
resting or depending upon, having as a condition, Vedāntas.; Sarvad.
used, employed for, MBh.; Ragh.
brought near, handed over, given, MBh.; R.; Mṛcch. &c.
misled, deceived, MBh.
2. उप-हित mfn. (for 1. See p. 199, col. 3) good in a secondary degree, somewhat good
उप-हित n. a secondary good, MBh. xii, 5219.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपहित p. p. 1 Placed in or upon, deposited; Ś. 1; ˚मध्यमस्वर M. 1. 21 taken as a basis. --2 Preceded by. --3 Joined, mixed, connected with. [] --4 Possessed of; Śi. 16. 7. --5 Ready; deputed to act as a spy. --6 Given, bestowed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपहित त्रि० उप + धा--क्त । १ निहिते २ अर्पिते ३ समीप- स्थापिते ४ आरोपिते च । “बलमुपहितशोभां तूर्णमायाद- योध्याम्” भट्टिः । “पुष्पं प्रबालोपहितं यदि स्यात्” कुमा० । ५ उपाधिसङ्गते उपलक्षिते “अन्तःकरणो- पहितं चैतत्यं जीवः अज्ञानोपचैतन्यमीश्वरः” वेदान्तप० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1342,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपहितउपहित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपहित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपहित 📚 ➤ रक्खा गया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपहित 📚ऊपर रखा हुआ । स्थापित🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपहित: उप+धा+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें