🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:53:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपाकृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपाकृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपाकृत

अर्थ: निकट लाया हुआ

संस्कृत: क्रतावभिमन्त्रितपशुः

व्युत्पत्ति: उप+आ+कृ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपाकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उपाकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपाकृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपाकृतःउपाकृतौउपाकृताः
द्वितीयाउपाकृतम्उपाकृतौउपाकृतान्
तृतीयाउपाकृतेनउपाकृताभ्याम्उपाकृतैः
चतुर्थीउपाकृतायउपाकृताभ्याम्उपाकृतेभ्यः
पञ्चमीउपाकृतात् / उपाकृताद्उपाकृताभ्याम्उपाकृतेभ्यः
षष्ठीउपाकृतस्यउपाकृतयोःउपाकृतानाम्
सप्तमीउपाकृतेउपाकृतयोःउपाकृतेषु
सम्बोधनहे उपाकृतहे उपाकृतौहे उपाकृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपाकृत
उपाकृत
upākṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु (2.7.27)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाकृत १ वि॰ [सं॰]
१. पास लाया हुआ ।
२. बुलाया हुआ । प्रैष मंत्रों के उच्चारण द्बारा निमंत्रित ।
३. यज्ञ मेंहत (बलि पशु) ।
४. अमंगलजनक ।
५. मंत्रों द्बारा पवित्र किया हुआ ।
६. प्रस्तुत या तैयार किया हुआ [को॰] ।
उपाकृत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ का बलिपशु, जो विहित प्रार्थना- ज्ञाठ के समय मारा जाता है ।
२. दुर्दैव । अंमगल ।
३. आरंभ ।
४. यज्ञपशु का विहित संस्कार ।
५. निमंत्रण आह्लान । बुलावा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपा-कृत mfn. brought or driven near, fetched, AV. ii, 34, 2
prepared, undertaken, begun
attended with evil omens, disastrous, calamitous, L.
उपा-कृत m. a sacrificial animal (killed during the recitation of particular prayers), L.
disaster, calamity, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाकृत p. p. 1 Brought near. --2 invited, called with प्रैष sentences. --3 Killed at a sacrifice (an animal). --4 Begun, commenced. --5 Ominous, disastrous, calamitous. --तः 1 A sacrificial animal killed during the recitation of prescribed prayers. --2 A misfortune, portent. --तं 1 Beginning, commencement. --2 The performance of the usual rites (संस्कार) over the sacrificial animal. --3 Invitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकृत त्रि० उप + आ + कृ--क्त । यज्ञे हननार्थं १ कृतसंस्कारे पशौ, “अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च” अभक्ष्ये मनुः । “पशुयागादौ मन्त्रबहुलेन पशो स्पर्शनमुपाकरणं तद्रहितपशुरनुपाकृतः” कुल्लू० । “पशुश्चेदुपाकृतः पला- येत वायवे तमनुद्दिश्य तद्वर्ण्णं तद्वयसमालभेत” कात्या० २५, ९, १ ३ स्तोत्रप्रैषेण प्रेषिते च “उपाकृत उद्गातार आहोतृप्रैषात्” कात्या० ३, ३, १८ । ४ आरब्धे च । भावे क्त । ५ उपाकरणे ६ यज्ञियपशुसंस्कारे ७ आरम्भे च न० । ततः इष्टा० कर्त्तरि इनि । उपाकृतिन् उपा- [] करणकर्त्तरि त्रि० स्त्रियां ङीप् उपाकृतिनी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1347-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकृतं, त्रि, (उप + आ + कृ + क्त ।) उपद्रुतम् । इति मेदिनी ॥
उपाकृतः, पुं, (उ + आ + कृ + क्त ।) यज्ञे अभि- मन्त्र्य हतः पशुः । इत्यमरः ॥ (“अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च” । इति मनुः ।) उपद्रवः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपाकृतउपाकृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपाकृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपाकृत 📚 ➤ निकट लाया हुआ
संस्कृत: क्रतावभिमन्त्रितपशुः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपाकृत 📚पास लाया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपाकृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपाकृत: उप+आ+कृ+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬