🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:56:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपाकृत
upākṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु (2.7.27)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपाकृत १ वि॰ [सं॰]
१. पास लाया हुआ ।
२. बुलाया हुआ । प्रैष मंत्रों के उच्चारण द्बारा निमंत्रित ।
३. यज्ञ मेंहत (बलि पशु) ।
४. अमंगलजनक ।
५. मंत्रों द्बारा पवित्र किया हुआ ।
६. प्रस्तुत या तैयार किया हुआ [को॰] ।
उपाकृत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ का बलिपशु, जो विहित प्रार्थना- ज्ञाठ के समय मारा जाता है ।
२. दुर्दैव । अंमगल ।
३. आरंभ ।
४. यज्ञपशु का विहित संस्कार ।
५. निमंत्रण आह्लान । बुलावा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपा-कृत mfn. brought or driven near, fetched, AV. ii, 34, 2
prepared, undertaken, begun
attended with evil omens, disastrous, calamitous, L.
उपा-कृत m. a sacrificial animal (killed during the recitation of particular prayers), L.
disaster, calamity, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपाकृत p. p. 1 Brought near. --2 invited, called with प्रैष sentences. --3 Killed at a sacrifice (an animal). --4 Begun, commenced. --5 Ominous, disastrous, calamitous. --तः 1 A sacrificial animal killed during the recitation of prescribed prayers. --2 A misfortune, portent. --तं 1 Beginning, commencement. --2 The performance of the usual rites (संस्कार) over the sacrificial animal. --3 Invitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकृत त्रि० उप + आ + कृ--क्त । यज्ञे हननार्थं १ कृतसंस्कारे पशौ, “अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च” अभक्ष्ये मनुः । “पशुयागादौ मन्त्रबहुलेन पशो स्पर्शनमुपाकरणं तद्रहितपशुरनुपाकृतः” कुल्लू० । “पशुश्चेदुपाकृतः पला- येत वायवे तमनुद्दिश्य तद्वर्ण्णं तद्वयसमालभेत” कात्या० २५, ९, १ ३ स्तोत्रप्रैषेण प्रेषिते च “उपाकृत उद्गातार आहोतृप्रैषात्” कात्या० ३, ३, १८ । ४ आरब्धे च । भावे क्त । ५ उपाकरणे ६ यज्ञियपशुसंस्कारे ७ आरम्भे च न० । ततः इष्टा० कर्त्तरि इनि । उपाकृतिन् उपा- [] करणकर्त्तरि त्रि० स्त्रियां ङीप् उपाकृतिनी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1347-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाकृतं, त्रि, (उप + आ + कृ + क्त ।) उपद्रुतम् । इति मेदिनी ॥
उपाकृतः, पुं, (उ + आ + कृ + क्त ।) यज्ञे अभि- मन्त्र्य हतः पशुः । इत्यमरः ॥ (“अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च” । इति मनुः ।) उपद्रवः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬