🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:53:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उप्तम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उप्तम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उप्तम्

अर्थ: बीज बोना, बोना, अन्नादि काटना, केश काटना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: बीजसन्ताने गर्भाधाने छेदने बीजतन्तुसन्ताने मुण्डबीजोप्त्योः वपने घर्षणे तन्तुनिर्माणे च

अंग्रेज़ी: to sow,to plant,to chop

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उप्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वप् + क्त
  2. उप्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वप् + क्त
  3. उप्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वप् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — उप्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउप्तःउप्तौउप्ताः
द्वितीयाउप्तम्उप्तौउप्तान्
तृतीयाउप्तेनउप्ताभ्याम्उप्तैः
चतुर्थीउप्तायउप्ताभ्याम्उप्तेभ्यः
पञ्चमीउप्तात् / उप्ताद्उप्ताभ्याम्उप्तेभ्यः
षष्ठीउप्तस्यउप्तयोःउप्तानाम्
सप्तमीउप्तेउप्तयोःउप्तेषु
सम्बोधनहे उप्तहे उप्तौहे उप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वप् (भ्वादिगण) · अर्थ: बीज बोना, बोना, अन्नादि काटना, केश काटना (बीजसन्ताने गर्भाधाने छेदने बीजतन्तुसन्ताने मुण्डबीजोप्त्योः वपने घर्षणे तन्तुनिर्माणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवपतिवपतःवपन्ति
मध्यमवपसिवपथःवपथ
उत्तमवपामिवपावःवपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वपति · लट् (आत्मने.): वपते · लिट्: उवाप · लिट् (आत्मने.): ऊपे · लुट्: वप्ता · लुट् (आत्मने.): वप्ता · लृट्: वप्स्यति · लृट् (आत्मने.): वप्स्यते · लोट्: वपतात् · लोट् (आत्मने.): वपताम् · लङ्: अवपत् · लङ् (आत्मने.): अवपत · विधिलिङ्: वपेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वपेत · आशीर्लिङ्: उप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वप्सीष्ट · लुङ्: अवाप्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अवप्त · लृङ्: अवप्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वपन · ण्वुल्: वापकः · तृच्: वप्ता · ण्यत्: वाप्यः · तव्य: वप्तव्यः · अनीयर्: वपनीयः · क्त: उप्तः · क्तवतु: उप्तवान् · शतृ: वपन् · स्य-शतृ: वप्स्यन् · शानच्: वपमानः · क्त्वा: उप्त्वा · ल्यप्: प्रोप्य · तुमुन्: वप्तुम् · णमुल्: वापम् · घञ्: वापः · क्तिन्: उप्ति · क्वसु: ऊपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उप्त
उप्त
upta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप्त उप्ति, &c. See √ 2. वप्.
1. उप्त mfn. shorn, shaved, GṛŚrS.
2. उप्त mfn. scattered, sown, planted, put in the ground, RV. &c. &c.
bestrewed or covered with (instr. or comp.), BhP.
thrown down, lying, AV.
presented, offered, BhP.
उप्त n. a sown field, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (216,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उप्त त्रि० वप--क्त । १ कृतवापे धान्यादौ अधिकरणे क्त । २ उप्त- धान्यादौ क्षेत्रे । “सर्व्वं क्षणेन तदभूदसदीश! रिक्तं मस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम्” भाग० । ३ मुण्डिते च । “पर्य्युप्तशिरसमिति” पार० सू० । परिसर्व्वतोभावेन उप्तशिरसम् मुण्डितशिरसम्” हरिनाथः । भावे क्तिन् । उप्ति वपने स्त्री “वौजानामुप्तिविच्च स्यात्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1362,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उप्तः, त्रि, (उप्यते स्म यः क्षेत्रादिषु । वप् + क्ता ।) कृतवपनः । वोना इति भाषा । यथा, -- “तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सोटहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्व्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं [] भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम्” ॥ इति श्रीभागवते १ स्कन्धे १५ । २१ ॥ श्रीकृष्णवियोग एवात्र हेतुः नान्य इत्याह तद्वै इति यतो येभ्य ईशेन रिक्तं शून्यं असत् कार्य्याक्षमं सन्मन्त्रविधानैरपि भस्मनि हुतमिव भस्मन्निति लुप्तसप्तम्यन्तं पदम् । अतिप्रीतादपि कुहकान्मा- याविनः सकाशाद्राद्धं लब्धं यथा । सम्यक्कर्षणा- दिनापि उषरभूमौ उप्तं वीजमिव” । इति तट्टी- कायां श्रीधरस्वामी ॥ * ॥ कृतमुण्डनम् । यथा -- “सशिखं वपनं कार्य्यमास्नानाद्ब्रह्मचारिणा” । इति कात्यायनकृतच्छन्दोगपरिशिष्टेऽप्येवम् । तदे- कश्रुतिमूलकत्वात् । तद्धृतपारस्करीये । पर्य्युप्त- शिरसमिति सूत्रेऽपि तथैवार्थः तद्भाष्यकृता हरिशर्म्मणापि परि सर्व्वतोभावेनोप्तशिरसं मुण्डितशिरसमिति व्याख्यातम्” । इति प्राय- श्चित्ततत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उप्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उप्तम्उप्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: उप्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वप् + क्त | उप्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वप् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उप्तम् 📚 ➤ बीज बोना, बोना, अन्नादि काटना, केश काटना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: बीजसन्ताने गर्भाधाने छेदने बीजतन्तुसन्ताने मुण्डबीजोप्त्योः वपने घर्षणे तन्तुनिर्माणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उप्त 📚उप्ति, &c. See √ 2. वप्🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उप्तम्: वप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬