🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:50:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उप्त
upta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप्त उप्ति, &c. See √ 2. वप्.
1. उप्त mfn. shorn, shaved, GṛŚrS.
2. उप्त mfn. scattered, sown, planted, put in the ground, RV. &c. &c.
bestrewed or covered with (instr. or comp.), BhP.
thrown down, lying, AV.
presented, offered, BhP.
उप्त n. a sown field, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (216,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उप्त त्रि० वप--क्त । १ कृतवापे धान्यादौ अधिकरणे क्त । २ उप्त- धान्यादौ क्षेत्रे । “सर्व्वं क्षणेन तदभूदसदीश! रिक्तं मस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम्” भाग० । ३ मुण्डिते च । “पर्य्युप्तशिरसमिति” पार० सू० । परिसर्व्वतोभावेन उप्तशिरसम् मुण्डितशिरसम्” हरिनाथः । भावे क्तिन् । उप्ति वपने स्त्री “वौजानामुप्तिविच्च स्यात्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1362,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उप्तः, त्रि, (उप्यते स्म यः क्षेत्रादिषु । वप् + क्ता ।) कृतवपनः । वोना इति भाषा । यथा, -- “तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सोटहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्व्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं [] भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम्” ॥ इति श्रीभागवते १ स्कन्धे १५ । २१ ॥ श्रीकृष्णवियोग एवात्र हेतुः नान्य इत्याह तद्वै इति यतो येभ्य ईशेन रिक्तं शून्यं असत् कार्य्याक्षमं सन्मन्त्रविधानैरपि भस्मनि हुतमिव भस्मन्निति लुप्तसप्तम्यन्तं पदम् । अतिप्रीतादपि कुहकान्मा- याविनः सकाशाद्राद्धं लब्धं यथा । सम्यक्कर्षणा- दिनापि उषरभूमौ उप्तं वीजमिव” । इति तट्टी- कायां श्रीधरस्वामी ॥ * ॥ कृतमुण्डनम् । यथा -- “सशिखं वपनं कार्य्यमास्नानाद्ब्रह्मचारिणा” । इति कात्यायनकृतच्छन्दोगपरिशिष्टेऽप्येवम् । तदे- कश्रुतिमूलकत्वात् । तद्धृतपारस्करीये । पर्य्युप्त- शिरसमिति सूत्रेऽपि तथैवार्थः तद्भाष्यकृता हरिशर्म्मणापि परि सर्व्वतोभावेनोप्तशिरसं मुण्डितशिरसमिति व्याख्यातम्” । इति प्राय- श्चित्ततत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उप्त" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬