🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:53:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उभार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उभ+आर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उभ

अर्थ: भरना, पूर्ण करना

संस्कृत: पूरणे

अंग्रेज़ी: to fill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उभ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — उभ् (तुदादिगण) · अर्थ: भरना, पूर्ण करना (पूरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउभतात् / उभताद् / उभतुउभताम्उभन्तु
मध्यमउभ / उभतात् / उभताद्उभतम्उभत
उत्तमउभानिउभावउभाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: उभति · लिट्: उवोभ · लुट्: ओभिता · लृट्: ओभिष्यति · लोट्: उभतात् · लङ्: औभत् · विधिलिङ्: उभेत् · आशीर्लिङ्: उभ्यात् · लुङ्: औभीत् · लृङ्: औभिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ओभन · ण्वुल्: ओभकः · तृच्: ओभिता · ण्यत्: ओभ्यः · तव्य: ओभितव्यः · अनीयर्: ओभनीयः · क्त: उभितः · क्तवतु: उभितवान् · शतृ: उभन् · स्य-शतृ: ओभिष्यन् · क्त्वा: ओभित्वा · ल्यप्: प्रोभ्य · तुमुन्: ओभितुम् · णमुल्: ओभम् · घञ्: ओभः · क्तिन्: उब्धि · क्वसु: ऊभिवान्

आर

अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना

संस्कृत: गतिप्रापणयोः

अंग्रेज़ी: to go, to obtain, to reach

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. आर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. आर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  6. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  7. ऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  8. ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऋ (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना (गतिप्रापणयोः)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआरआरतुःआरुः
मध्यमआरिथआरथुःआर
उत्तमआरआरिवआरिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋच्छति · लिट्: आर · लुट्: अर्ता · लृट्: अरिष्यति · लोट्: ऋच्छतात् · लङ्: आर्च्छत् · विधिलिङ्: ऋच्छेत् · आशीर्लिङ्: अर्यात् · लुङ्: आर्षीत् · लृङ्: आरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अरण · ण्वुल्: आरकः · तृच्: अर्ता · यत्: अर्यः · ण्यत्: आर्यः · तव्य: अर्तव्यः · अनीयर्: अरणीयः · क्त: ऋतः · क्तवतु: ऋतवान् · शतृ: ऋच्छन् · स्य-शतृ: अरिष्यन् · क्त्वा: ऋत्वा · ल्यप्: प्रार्त्य · तुमुन्: अर्तुम् · णमुल्: आरम् · घञ्: आरः · क्तिन्: ऋति · क्वसु: अरिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उभ्
उभ्
ubh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उभ् cl. 9. P. उभ्नाति (impf. 2. sg. उभ्नास्) to hurt, kill, RV. i, 63, 4 : cl. 6. P. उभति, उम्भति, उम्भां-चकार, उम्भिता, औम्भीत्, to cover over, fill with, Dhātup. xxviii, 32, Vārtt. on Pāṇ. vii, 1, 59; Bhaṭṭ. &c.
cl. 7. उनब्द्धि, to bind, compress, confine, contain, include.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (216,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उभ्, उंभ् {c6c} {c9c} {c7c} P. (उभति or उंभति, उभ्नाति, उनप्ति, उंभित) 1 To confine. --2 To compact together. --3 To fill with; जलकुंभमुंभितरसं सपदि सरस्याः समानयंत्यास्ते Bv. 2. 144. --4 To cover or overspread with; सर्वमर्मसु काकुत्स्थमौंभत्तीक्ष्णैः शिलीमुखैः Bk. 17. 88.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0339-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उभउभ् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
आरऋ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऋ धातु (जुहोत्यादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | आर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उभ 📚 ➤ भरना, पूर्ण करना
संस्कृत: पूरणे

आर 📚 ➤ जाना, संपादन करना, प्राप्त करना, मिलाना, पहुंचना
संस्कृत: गतिप्रापणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उभ् 📚cl. 9. P. उभ्नाति (impf. 2. sg. उभ्नास्) to hurt, kill, RV. i, 63, 4 …🔵🟣
आर 📚वह लोहा जो खान से निकाला गया हो, पर साफ न किया गया हो । एक प्रकार का न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
उभारउभ + आरदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬