🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:40:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आर
āra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰; तुल॰ अं॰ 'ओर']
१. वह लोहा जो खान से निकाला गया हो, पर साफ न किया गया हो । एक प्रकार का निकृष्ट लोहा ।
२. पीतल ।
३. किनारा ।
४. कोना । यौ॰—द्धादशार चक्र । षोड़सार चक्र । विशेष—इस प्रकार के द्वादश कोण और षोडश कोण के चक्र बनाकर तांत्रिक लोग पूजन करते हैं ।
५. पहिए का आरा ।
६. हरताल ।
आर २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अल=डंक]
१. लोहे की पतली कील जो साँटे या पैने में लगी रहती है । अनी । पैनी ।
२. नर मुर्गे के पंजे का काँटा जिससे लड़ते समय वे एक दूसरे को घायल करते हैं ।
३. बिच्छू भिड़ और मधुमक्खी आदि का डंक । उ॰—बीछी आर सरिस टेई मूछैं सबही की ।—प्रेमघन, भा॰१, पृ॰ ८० ।
आर ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आरा] चमड़ा छेदने का सूआ या टेकुआ । सुतारी ।
आर ४ संज्ञा पुं॰ [देश.]
१. ईख का रस निकालने का कलछा । पल्ली । ताँबी ।
२. बर्तन बानने के साँचे में भीतरी भाग के ऊपर मुँह पर रखा हुआ मिट्टी का लोंदा जिसे इस तरह बढ़ाते हैं कि वह अँवठ के चारों ओर बढ़ आता है ।
आर ५ † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ अड़] अड़ । जिद । हठ । उ॰—(क) अँखियाँ करत हैं अति आर । सुंदर श्याम पाहुने के मिस मिलि न जाहु दिन चार (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना—जिद करना । उ॰—कबहुँक आर करत माखन की कबहुँक मेख दिखाइ बिनानी ।—सूर (शब्द॰) ।—ठानना । उ॰—हरीचंद बलिहारी आर नहिं ठानो ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰२, पृ॰ ४६८ ।
आर ६ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. तिरस्कार । घृणा । क्रि॰ प्र॰—करना । जैसे, भले लोग बदलनों से आर करते हैं ।
२. अदावत । बैर जैसे,—न जाने वे हमसे क्यों आर रखते हैं ।
३. शर्म । हया । लज्जा । उ॰—कुछ तुम्हीं मिलने से बेजार हो मेरे, वर्ना, दोस्ती नंग नहीं, ऐब नहीं, आर नहीं ।—शेर॰, भा॰१, पृ॰ ११२ । क्रि॰ प्र॰—आना । जैसे,—इतने पर भी उसे आर नहीं आती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आर n. brass, BhP. x, 41, 20
iron, L.
a sting Comm. on TS.
an angle
a corner
आर m. cavity, Sūryas.
N. of a tree, L.
N. of a lake, KauṣUp.
the planet Mars, Ἄρης
the planet Saturn, L.
2. आर n. v.l. for अर, q.v., a spoke, MBh. i, 1498 (ed. Bomb. i, 33, 4 reads अर).
3. आर n. a multitude of enemies, Śiś. xix, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरः, --रं [आ-ऋ-घञ्] 1 Brass. --2 Oxide of iron. --3 An angle, corner. --4 N. of a tree (मधुराम्रफल). --रः 1 The planet Mars. --2 The planet Saturn. --3 Going. --4 Distance. --5 Nearness, as in आरात् q. v. --6 Extremity (प्रांतभाग). --रा (आ-ऋ-अच्) 1 A shoemaker's awl. --2 A knife, probe, instrument of iron. --3 A spoke; cf. अर. --4 A goad, or whip; उद्यम्यारामग्रकायोत्थितस्य Śi. 18. 7. --Comp. --अग्र {1} the point of an awl. {2} the iron thong at the end of a whip. --आवलिः N. of a chain of mountains, a part of the Vindhya. --कूटः, --टं brass; U. 5. 14.
आरः, --रं [आ-ऋ-घञ्] 1 Brass. --2 Oxide of iron. --3 An angle, corner. --4 N. of a tree (मधुराम्रफल). --रः 1 The planet Mars. --2 The planet Saturn. --3 Going. --4 Distance. --5 Nearness, as in आरात् q. v. --6 Extremity (प्रांतभाग). --रा (आ-ऋ-अच्) 1 A shoemaker's awl. --2 A knife, probe, instrument of iron. --3 A spoke; cf. अर. --4 A goad, or whip; उद्यम्यारामग्रकायोत्थितस्य Śi. 18. 7. --Comp. --अग्र {1} the point of an awl. {2} the iron thong at the end of a whip. --आवलिः N. of a chain of mountains, a part of the Vindhya. --कूटः, --टं brass; U. 5. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0253-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर पु० आ + ऋ--कर्त्तरि संज्ञायां घञ् । १ मङ्गलग्रहे, २ शनिग्रहे, “आरे खस्थे चतुष्पाद्भ्योभयम्” नील० ता० तत्र मङ्गलस्य वक्रगत्वात् शनेश्च स्वभावेन मन्दगतित्वात् तथात्वम् कुजस्य त्रिकोणाकारत्वादपि तथात्वम् ३ मधुराम्लफले वृक्ष- भेदे च । ४ प्रान्तभागे ६ मुण्डलोहे ७ पित्तले च न० । अरा इव स्वार्थे वा अण् । ८ कीणे । कोणस्य चक्राकार- सदृशाकारवत्त्वात् तथात्वम् । द्वादशारचक्रं षोडशार- चक्रम् । “विन्दुत्रिकोणवसुकोणदशारयुग्मम्--श्रोचक्रमेत- दुदितं वरदेवतायाः” तन्त्रम् । “आरान्तरेणावपतत् संक्षि- प्याङ्गं क्षणेन ह” इति भा० आ० ३३ अ० । भावे घञ् । ९ गमने पु० । आ + ऋ--कर्म्मणि घञ् । १० दूरे च दूरस्य च बहुयत्नेन प्राप्यत्वात् तथात्वम् । “इषुविस्त- वारेऽस्मन्निधेहि” यजु० १६, १२, “आरे दूरे” वेददी० । “आरेबाधस्व दुच्छुनाम्” य० १९, ३८,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0793,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरं, क्ली, (आङ् + ऋ + भावे घञ् ।) मुण्डायसं । मुण्डलोहं । इति राजनिर्घण्टः ॥ पित्तलं । इत्य- मरटीका ॥ कोणः । प्रान्तभागः । इत्यानन्दलह- रीटीका ॥ (चक्राङ्गकाष्ठभेदः । यथा महाभारते, “आरान्तरेनावपतत् संक्षिप्याङ्गं क्षणेन ह” । “यस्त्रिषष्टिशतारण्यं वेदार्थं स परः कविः” ॥)
आरः, पुं, (आङ् + ऋ + कर्त्तरि संज्ञायां घञ् ।) मङ्गलग्रहः । शनिः । पित्तलं । इति हेमचन्द्रः ॥ वृक्षभेदः । तत्पर्य्यायः । मधुराम्लफलः २ । इति रत्नमाला ॥ रेफल इति ख्यातः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-187-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें