🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:57:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आरंभ
āraṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ आरम्भ] किसी कार्य की प्रथमावस्था का संपादन । अनुष्ठान । उत्थान । शुरू । समाप्ति का उलटा । उ॰—आरंभ और परिमाणमों के संबंधसूत्र से बुनते हैं ।— कामायनी, पृ॰ ७५ । क्रि॰ प्र॰—करना । जैसे,—उसने कल से पढ़ना आरंभ किया । -होना । जैसे,—अभी काम आरंभ हुए कै दिन हुए है? ।
२. किसी वस्तु का आदि । उत्थान । शुरू का हिस्सा । जैसे,— हमने यह पुस्तक आरंभ से अंत तक पढ़ी है ।
३. उत्पत्ति । आदि ।
४. वध (को॰) ।
५. गर्व (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-रम्भ m. undertaking, beginning, Mn.; Pañcat.; Megh. &c.
a thing begun
beginning, origin, commencement, ŚBr.; KātyŚr.; Megh. &c.
(in dram.) the commencement of the action which awakens an interest in the progress of the principal plot, Sāh. 324 and 325
haste, speed
effort, exertion
pride
killing, slaughter (erroneous for आलम्भ See Zachariae, Beiträge, p. 20, l. 9), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (150,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरंभः [आ रभ्-घञ् मुम्] 1 Beginning, commencement; ˚उपायः plan of commencement; नृत्यारंभे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छां Me. 99. --2 An introduction. --3 (a) An act, undertaking, deed, work; आगमैः सदृशारंभः R. 1. 15; Ku. 7. 71; V. 3; Bh. 2. 69; R. 7. 31; Bg. 12. 16. (b) Preparation; U. 4. (c) A thing begun; U. 4. --4 Haste, speed, velocity; चंडारंभः समीरः Ve. 2. 18. --5 Effort, exertion; Bg. 14. 12. --6 Scene, action; चित्रार्पितारंभ इवावतस्थे R. 2. 31. --7 Pride. --8 Killing, slaughter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0253-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरम्भ पु० आ + रभ घञ् मुम् । १ उद्यमे २ त्वरायां स्वार्थं परार्थं वा ३ गृहादिसम्पादनव्यापारे ४ उपक्रमे प्रथमकृतौ ५ प्र- स्तावने ६ बधे ७ दर्पे च । “अनारम्भेऽपि प्ररगृहसुखी सर्पवत्” सा० सू० “आरम्भे कर्मणां विप्र! पुण्डरीकं स्मरेद्धरिम्” स्मृतिः “न कर्मणामनारम्भात् नैष्कर्म्यं पुरु- षोऽश्नुते” गीता “मीनादिस्थोरविर्येषामारम्भः प्रथमक्षणे । इति म० त० व्यासः “अयथाबलमारम्भः” माघः । “आगमैः सदृशारम्भा आरम्भसदृशोदयः” इति रघुः क्रियाकूटात्मकपाकादिक्रियाणां प्राथमिक- व्यापारोपक्रमआरम्भः । श्रौतस्मार्त्तकर्म्मविशेषे अङ्ग- विशेषारम्भेऽपि प्रकृतकर्म्मारम्भस्तेन आरब्धत्वान्न सूत- कादेः प्रतिबन्धकत्वम् । यथा “आरम्भोवरणं यज्ञे संकल्पोव्रतजप्ययोः । नान्दीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धे पाक- परिष्क्रिया । तथा निमन्त्रणं श्राद्धे आरम्भः स्यादिति श्रुतिः आरब्धे सूतकं नस्यादिति” ति० त० विष्णुः । द्रव्याणां द्रव्यान्तरेण गुणानां गुणान्तरेणोत्पादते वैशेषिकोक्ते ८ व्यापारे “द्रव्यारम्भश्चतुर्षु स्यात्” भाषा० कर्मणि घञ् । ९ आरभ्यमाणे “फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव” रघुः । “चित्रार्पितारम्भैवावतस्थे” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0797,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरम्भः, पुं, (आङ् + रभि + घञ् ।) प्रथमकृतिः । तत्पर्य्यायः । प्रक्रमः १ उपक्रमः २ अभ्यादानं ३ उदॄतः ४ आरम्भः ५ । इत्यमरः ॥ अभ्यादानादि- त्रयमारम्भमात्रे । प्रक्रमादिपञ्च आरम्भमात्रे इत्येके ॥ केचित्तु प्रक्रमादिद्वयं प्रथमारम्भे ॥ अभ्यादानादित्रयं आरम्भमात्रे । इति बहुभिरुक्त- मपि न साधु यतः प्रथमकृतिरेव आरम्भः तत्पूर्व्व- द्वयं आरम्भे शेषत्रयं आरब्धे इत्याहुः । इति मरतः ॥ त्वरा । उद्यमः । बधः । दर्पः । इति मेदिनी ॥ प्रन्तावना । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ आद्यकृतिः । [] यथा, -- “मीनादिस्थो रविर्येषामारम्भप्रथमक्षणे । भबेत्तेऽब्दे चान्द्रमासाश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः” ॥ आरम्भप्रथमक्षणे आद्यकृत्याद्यसमये । इति मल- सामतत्त्वम् ॥ पारिभाषिकारम्भो यथा, -- “आरम्भो वरणं यज्ञे सङ्कल्पो व्रतजापयोः । नान्दीश्राद्धं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिष्क्रिया” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (यथा मेघदूते । ३७ । -- “मृत्यारम्भे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छाम्” । साहित्यदर्पणे । प्रमथपरिच्छेदे । “ग्रन्थारम्भे निर्विघ्नेन प्रारिप्सितपरिसमाप्ति- कामः” । रघुवंशे । १ । १५ । “आगमैः सदृशारम्भ आरम्भसदृशोदयः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-188-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आरंभ" आता है (30)
हंत आश्चर्य, प्रसन्नता, करुणा, सौभाग्य, आरंभ, खेद या शोक आदि का सूचक शब्दप्रारब्धि आरंभ । शुरूप्रस्तावना आरंभउपक्रमण आरंभ । अनुष्ठानआरब्धि शुरुआत । आरंभउपारंभ आरंभ । शुरुप्रातश्रीगणेश आरंभ । प्रारंभ । शुरुआत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाशुरू किसी कार्य की प्रथमावस्था का संपादन । आरंभ । प्रारंभ । जैसे,—अब तुम यह…इब्तदा आरंभ । शुरूआतप्रारभ आरंभ । शुरूशुरूआत आरंभ । प्रारंभइब्तिदा आरंभ । आदि । शुरूबिसमिल्ला (ह्) संज्ञा पुं॰ श्रीगणेश । प्रारंभ । आरंभ । आदि । मुहा॰—बिसमिल्ला ही …आदि भीमूल पेड़ों का वह भाग जो पृथ्वी के नीचे रहता है । जड़आपात गिरव । पतनउत्थान उठने का कार्यउद्घात ठोकर । धक्का । आघातउद्रेक वृद्धि । बढ़ती । अधिकता । ज्योदतीक्रिया प्रयाण गमन । प्रस्थान । जाना । यात्रा । कूच । रवानगीउत्पत्ति उदगम । पैदाइश । जन्म । उदभवसमुत्थान उठने की क्रियाअभ्युत्थान उठानासमुद्यम उद्यम । चेष्टाठेठ निपटय़ निरा । बिलकुल । जैसे, ठेठ सगँवारउठान उठना । उठने की क्रियाउफताद आपत्ति । मुसीबतओनामासी अक्षरांरभप्रदिपद् मार्ग । रास्ता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें