🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:10:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्थान
utthāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्थान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उठने का कार्य ।
२. उठान । आरंभ ।
३. उन्नाति । समृद्धि । बढ़ती ।
४. जागना [को॰]
५. खुशी । [को॰] ।
३. लड़ाई [को॰] ।
७. आँगन [को॰] ।
८. सेना [को॰] ।
९. सीमा । हद [को॰] । १० पुरुषत्व [कों॰] ।
११. किताब [को॰]
१२. माल्यार्पण [को॰]
१३. प्रबंध । व्यवस्था [को॰] ।
१४. रोग होने का कारण [को॰] । यौ॰—उत्थान एकादशी =कार्तिक शुक्ल पक्ष की एकादशी । देवोत्थान । उत्थानपतन =उन्नचि अवनति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-थान n. the act of standing up or rising, ŚBr.; Suśr.; Gaut.; ŚāṅkhGṛ.; Bhartṛ. &c.
rising (of the moon &c.), BhP.; Ragh. &c.
resurrection, MBh.; Pañcat.
rising up to depart
leaving off, ŚBr.; TS.; KātyŚr. &c.; starting on a warlike expedition, Mn.; MBh.; R. &c.
coming forth, appearing, Kap.
bursting open, Jaim.
tumult, sedition, Rājat.
rise, origin, Suśr.
effort, exertion
manly exertion, manhood, MBh.; Rājat.; Āp. &c.
evacuating (by stool &c.), Suśr.; Kauś.
an army, L.
joy, pleasure, L.
a book, L.
a courtyard, L.
a shed where sacrifices are offered, L.
a term, limit, L.
business of a family or realm, the care of subjects or dependants, L.
reflection, L.
proximate cause of disease, L.
उत्-थान mfn. causing to arise or originate, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (179,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्थान a. Causing to arise or spring up. --नं 1 The act of rising or standing up, getting up; शनैर्यष्ट्युत्थानं Bh. 3. 9. --2 Rising (as of luminaries); इंदुं नवोत्थानमिवेंदुमत्यै R. 6. 31 newly risen. --3 Rise, origin. --4 Resurrection. --5 (a) Effort, exertion, activity; मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः Ś. 2. 5; ˚शीलः Dk. 153 disposed to work; Mv. 6. 23; यद्युत्थानं भवेत्सह Ms. 9. 215, effort (for money), acquisition of property. (b) Manly exertion, manhood. --6 Energy. --7 Joy, pleasure. --8 War, battle. --9 An army. --10 Evacuating (by stool &c.). --11 A book. --12 A court yard. --13 A shed where sacrifices are offered. --14 A term, limit, boundary. --15 Business (cares &c.) of a family or realm. --16 Reflection. --17 Proximate cause of a disease. --18 Awakening. --Comp. --एकादशी the eleventh day in the light fortnight of Kārttika when Viṣṇu rises from his four months' sleep (also called प्रबोधिनी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0296-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्थान न० उद् + स्था--ल्युट् । १ ऊर्द्ध्वपतने, २ उद्यमे, ३ ऊर्द्ध्वभव- नचेष्टायाम्, ४ उद्भवे च । करणे ल्युट् । ५ उत्साहे, ६ पौरुषे, ७ हर्षे च । अधिकरणे, ल्युट् । ८ रणे, ९ राज्यविन्तनरूपे १० तन्त्रे, ११ प्राङ्गणे, १२ चैत्ये च । “इन्दुं नवोत्थानमिवेन्दुमत्यै” रघुः “भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्यानं भवेत् सह” मनुः । “मम धर्म्मार्थमुत्थानं न कामक्रोधसंज्ञितम्” रामा० “उ- त्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत! । प्रत्यक्षं फलभश्नन्ति कर्म्मणां लोकसाक्षिकम्” भा० व० ३२ अ० । मेदच्छेद कृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः” शकु० “पञ्च वा सप्त चाष्टौ च यैरुथानं न गच्छति” सुश्रु० । १३ प्रबोधे च “मच्छयने मदुत्थाने मत्पार्श्वपरिवर्त्तने” ति० त० पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1107,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्थानं, क्ली, (उत् + स्था + ल्युट् ।) सैन्यम् । युद्धम् । पौरुषम् । पुस्तकम् । उद्यमः । (यथा रामायणे ५ । “मम धर्म्मार्थमुत्थानं न कामक्रोधसंज्ञितम्” ।) उद्गमः । (अभ्युदयः । यथा रघुवंशे । ६ । ३१ । “निदर्शयामास विशेषदृश्य- मिन्दुं नवोत्थानमिवेन्दुमत्यै” ॥) हर्षः । वास्त्वन्तः । अङ्गनम् । चैत्यः । (धनार्ज्जन- निमित्ता चेष्टा । यथा मनुः ९ । २१५ ॥ “भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत्सह । न पुत्त्रभागं विषमं पिता दद्यात् कथञ्चन” ॥) मलोत्सर्गः । इति हेमचन्द्रः ॥ तन्त्रम् । तत्तु स्व- मण्डलम् । सैन्यंचिन्ता च । सन्निविष्टः । उपविष्टः । इत्यमरभरतौ ॥ गात्रोत्तोलनम् । उठन इति भाषा । (यथा शाकुन्तले २ य अङ्के । “मेदच्छेद- कृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः” ।) यथा च, “निशि स्वापो दिवोत्थानं सन्ध्यायां परिवर्त्तनम् । अन्यत्र पादयोगेऽपि द्वादश्यामेव कारयेत्” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (पुनर्जीवनम् । मरणान- न्तरं पुनर्जीवनलाभः । यथा महाभारते । “स चापि वरयामास पितुरुत्थानमात्मनः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-226-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्थान" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें