🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:48:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उष

अर्थ: प्रभात काल, पौ फटना

व्युत्पत्ति: उष्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउषःउषौउषाः
द्वितीयाउषम्उषौउषान्
तृतीयाउषेणउषाभ्याम्उषैः
चतुर्थीउषायउषाभ्याम्उषेभ्यः
पञ्चमीउषात् / उषाद्उषाभ्याम्उषेभ्यः
षष्ठीउषस्यउषयोःउषाणाम्
सप्तमीउषेउषयोःउषेषु
सम्बोधनहे उषहे उषौहे उषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उष
उष
uṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पांशुज लवण । खारी मिट्टी से निकाला हुआ नमक ।
२. गुग्गुल ।
३. रात्रिशेष, । प्रभात । सबेरा । दिन ।
४. कामी पुरुष ।
५. खारी मिट्टी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उष m. (for 2. See s.v.) early morning, dawn, daybreak, L.
bdellium
saline earth, L.
उष n. fossile salt, L. (cf. ऊष.)
उषः (in comp. for उषस् below).
2. उष (for 1. See col. 1) m. (probably for उश, fr. √ वश्; cf. उश-दह्), a lover, L.
उष See under √ 1. उष्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उष a. Burning. --षः 1 Early morning, dawn, day-break. --2 A libidinous man. --3 Saline earth. --4 Bdellium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0343-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष दाहे बधे च भ्वा० पर० सक० सेट् । ओषति औषीत् औषाम् बभूव आस चकार उवोष ओषित्वा । णोषितः--उषितः । उष्मा । कर्म्मणि उष्यते ओषामासे ऊषे “ओषामासे मत्सरो त्पातवाताश्लिष्यद्दन्तक्ष्मारुहाम्” माघः । “हिरण्यमायु- रन्नञ्च भूर्गौश्चाप्योषतस्तनुम्” मनुः । “दण्डेनैव तमप्योषेत् स्वकाद्धर्म्माद्धि विच्युतम्” मनुः ओषाञ्चकार कामाग्नि- र्दशवक्त्रमहर्निशम्” भट्टिः “चिचेत रामस्तत्कृच्छ्रमोषाञ्चक्रे शुचेश्वरः” भट्टिः तस्य “मूत्रप्रतीघातादुष्यते चूष्यते दह्यते पच्यते इव” सुश्रुतः ।
उष दाहे बधे च भ्वा० पर० सेट् उदित् सक० सेट् । ओषति औषीत् ओषाम् बभूव--आस--चकार उवोष । उदित्त्वात् ओषित्वा उष्ट्वा वेट् । क्त । उष्टः । ओषणः । अभि--सर्व्वतो दाहे । “योऽभ्युष्टमिश्र इव” शत० ब्रा० ११, २, ७, २३ । अभित ओषणं अभ्युष्ट सर्व्वतोदाहः तेन- भिश्र इव” भा० । अव--अधःसन्तापनेन दाहे । अवोषः अधोभागे दग्धो अन्नभेदः अपूपादि० । उद्--आधिक्येन दाहे । “मा मोदोषिष्टम् मा मा हिंसिष्ट- म्” शत० ब्रा० १, ५, १, २५ । “युवां मामुत्कृष्टमाधि- क्येन वा उदोषिष्टं दाहं काष्टम्” भा० । उप--सामीप्येन दाहे । “अग्निना वा कक्षमुपोषेत्” आश्व० गृ० २, ४, ९ । तमग्निभिः समुपोषेत्तदेनम्” शत० ब्रा० १२, ५, १, १३ । उपवासे च उपोषणम् । प्रति--प्रतिदाहे । “स त्वमग्ने प्रतीकेन प्रत्योषः यातुधान्यः” ऋ० १०, ११८, ८ । प्रत्येकदाहे च “प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः” यजु० १, ७, “प्रत्युष्टं प्रत्येकं दग्धम्” वेददी० ।
उष त्रि० उष--क । १ दाहके २ सन्ध्यात्रयसमये ३ कामिनि ४ गुग्गुलौ । ५ रात्रिशेषे पु० मेदि० । रात्रिशेषश्च मुहूर्त्ता- त्मककालः पञ्चपञ्चाशदघटिकोत्तरसूर्यार्द्धोदयपर्यन्त- कालः । ६ दिवसे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1377,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष उ बधे, दहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं- परं-सकं-सेट् ।) ह्रस्वादिः । उ ओषित्वा उष्ट्वा । ओषति । क्त्वावेट्त्वान्नेमडीश्वीत्यादिना इमो निषेधे निष्ठायां उष्टः । दहि भस्मीकरणे । इति द्बुर्गादासः ॥
उष बधे । दहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं-परं- सकं-सेट् ।) ओषति । उषितः । दहि भस्मी- करणे । इति दुर्गादासः ॥ (यथा, मनुः । ९ । २७३ । “यश्चापि धर्म्मसमयात् प्रच्युती धर्म्मजीवनः । दण्डेनैव तमप्योषेत् स्वकाद्धर्म्माद्धि विच्युतम्” ॥)
उषं, क्ली, (उष + क ।) पांशुजलवणम् । इति रत्न- माला ॥
उषः, पुं, (उष + क ।) कामी । गुग्गुलुः । रात्रि- शेषः । दिनम् । इति मेदिनी ॥ (दहनबधकर्त्तरि, त्रि ।) क्षारमृत्तिका । इति शब्दरत्नावली ॥
उषः, [स्] क्ली, (ओषति नाशयत्यन्धकारम् । उष + “उषः किदिति” ४ । २३३ । उणादिसूत्रेण असिः ।) प्रत्यूषः । इत्यमरः । (“आसीदासन्ननिर्व्वाणः प्रदीपार्च्चिरिवोषसि” । इति रघुः । १२ । १ । तथा, माधे । ११ । १७ । “पुनरुषसि विविक्तैर्मातरिश्वावचूर्ण्य” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-275-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उषउष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उष 📚 ➤ प्रभात काल, पौ फटना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उष 📚पांशुज लवण । खारी मिट्टी से निकाला हुआ नमक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उष: उष्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें