🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:12:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऊधो

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऊधः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊधः

अर्थ: ऐन, औड़ी

संस्कृत: क्षीरशयः · पर्याय: आपीन

व्युत्पत्ति: उन्द्+असुन्, ऊध आदेशः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊधस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ऊधस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऊधस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. ऊधस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऊधस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऊधःऊधसीऊधांसि
द्वितीयाऊधःऊधसीऊधांसि
तृतीयाऊधसाऊधोभ्याम्ऊधोभिः
चतुर्थीऊधसेऊधोभ्याम्ऊधोभ्यः
पञ्चमीऊधसःऊधोभ्याम्ऊधोभ्यः
षष्ठीऊधसःऊधसोःऊधसाम्
सप्तमीऊधसिऊधसोःऊधस्सु / ऊधःसु
सम्बोधनहे ऊधःहे ऊधसीहे ऊधांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊधस्
ऊधस्
ūdhas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऊधस् संज्ञा पुं॰ [सं॰] १ स्तन । छाती ।
२. मित्रों के मिलने का गुप्त स्थान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊधस् m. n. (in Veda also) ऊधन्, ऊधर् (see Whitney's Gr. 430 b; in classical Sanskṛt the stem ऊधन् appears only in the fem. of an adj. compound, e.g. कुण्डोध्नी &c.) (√ वह् Comm. on Uṇ. iv, 192; √ उद्, T.) the udder of any female, breast, bosom, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
figuratively applied to the clouds, RV.
the night, Nir.
N. of a passage in the Mahānāmnī (q.v.) verses, Lāṭy.
ऊधस् [cf. Gk. οὖθαρ; Lat. ūber; Angl.Sax. ūder; Old High Germ. ūtar; Mod. Germ. Euter; Mod. Eng. udder; Gaël. uth.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (221,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऊधस् n. 1 An udder (changed to ऊधन् in Bah. comp.); भुवं कोष्णेन कुंडोध्नी मेध्येनावभृथादपि R. 1. 84. --2 A covered secret place to which only friends are admitted. --3 The bosom. --4 The breast of a mother.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऊधस् न० उन्द--क्लेदने असुन् किच्च दीर्घः । स्त्रीगव्यादेः दुग्धा धारे स्थाने(मेढ) “गवामूधस्सुवक्षणासु” ऋ० १०, ४९, १० । [] “यदैव स्त्रियै स्तनावाप्यायेते ऊधः पशूनाम्” शत० ब्रा० २, ५, १, ५ । अस्य बहु० स० अनङ् समा० ङीप् । पीनोघ्नी घटोघ्नी । “भुवं कोष्णेन कुण्डोध्नी मेध्येनावभृथादपि” रघुः । अस्त्रियान्तु न कुण्डोधेधैनुकम्” सि० कौ० । अनन्तत्वेनेवोपपत्तौ अनङ्विधानं समासे सान्तप्रयोग- वारणार्थम् । समासान्तविधेरनित्यत्वात् क्वचिन्न “मण्डू- कनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् । अमिनन्द्य स तां राजन्नन्दिनीं गाधिनन्दनः” भा० आ० १७५ अ० । आर्षत्वाद्वा तथा प्रयोगः । लोके तु न तथा । तत्र भवः शरीरावयवत्वात् यत् । ऊधस्य तद्भवे दुग्धे न० । “ऊधस्यमिच्छामि तवोपभोक्तुम्” रघुः । प्राशस्त्ये मतुप् मस्य वः ङीप् । ऊधस्वती प्रशस्तोधोयुक्तायां गवि । “सिषिचुःस्म व्रजान् गावः पयसोधस्वतीर्मुंदा” भा० १, १०, ५ । ऊधसे हितम् गवादि० यत् अनङ् च । ऊधन्य ऊधसोहिते द्रव्यभेदे, यद्भोजने आपीनं पीनं भवति तस्मिन् द्रव्ये त्रि० । २ रात्रौ निरु० तस्याश्च हि मकरकरसम्पर्केण क्लेदयोगात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1384-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऊधःऊधस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊधस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | ऊधस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऊधः 📚 ➤ ऐन, औड़ी
संस्कृत: क्षीरशयः · पर्याय: आपीन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऊधस् 📚स्तन । छाती🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ऊधस्
थन (२.९.७४) — आपीन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऊधः: उन्द्+असुन्, ऊध आदेशः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें