🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:02:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋच्छः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋच्छः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋच्छः

अर्थ: जाना, कठिन होना, इन्द्रिय का बलघट जाना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु

अंग्रेज़ी: to go, to become weak, to lose power of senses, to harden

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋच्छ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋच्छ् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ऋच्छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋच्छःऋच्छौऋच्छाः
द्वितीयाऋच्छम्ऋच्छौऋच्छान्
तृतीयाऋच्छेनऋच्छाभ्याम्ऋच्छैः
चतुर्थीऋच्छायऋच्छाभ्याम्ऋच्छेभ्यः
पञ्चमीऋच्छात् / ऋच्छाद्ऋच्छाभ्याम्ऋच्छेभ्यः
षष्ठीऋच्छस्यऋच्छयोःऋच्छानाम्
सप्तमीऋच्छेऋच्छयोःऋच्छेषु
सम्बोधनहे ऋच्छहे ऋच्छौहे ऋच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ऋच्छ् (तुदादिगण) · अर्थ: जाना, कठिन होना, इन्द्रिय का बलघट जाना (गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऋच्छतिऋच्छतःऋच्छन्ति
मध्यमऋच्छसिऋच्छथःऋच्छथ
उत्तमऋच्छामिऋच्छावःऋच्छामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऋच्छति · लिट्: आनर्च्छ · लुट्: ऋच्छिता · लृट्: ऋच्छिष्यति · लोट्: ऋच्छतात् · लङ्: आर्च्छत् · विधिलिङ्: ऋच्छेत् · आशीर्लिङ्: ऋच्छ्यात् · लुङ्: आर्च्छीत् · लृङ्: आर्च्छिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऋच्छन · ण्वुल्: ऋच्छकः · तृच्: ऋच्छिता · तव्य: ऋच्छितव्यः · अनीयर्: ऋच्छनीयः · क्त: ऋच्छितः · क्तवतु: ऋच्छितवान् · शतृ: ऋच्छन् · स्य-शतृ: ऋच्छिष्यन् · क्त्वा: ऋच्छित्वा · ल्यप्: प्रार्छ्य · तुमुन्: ऋच्छितुम् · णमुल्: ऋच्छम् · घञ्: ऋच्छः · क्तिन्: ऋष्टि · क्वसु: आनृच्छिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋच्छ
ऋच्छ
ṛccha
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋच्छ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ ऋक्ष्]
१. भालू । रीछ । उ॰—घायल बीर बिराजत चहुँचिसि, हरषित सकल ऋच्छ अरु बनचर ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४०० ।
२. दे॰ ऋक्ष । यौ॰—ऋच्छपति=जांबवान् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋच्छ मोहे मूर्त्तौ (कठिनीभावे) अक० गमने सक० तुदा० पर० सेट् । ऋच्छति आर्च्छीत् आनर्च्छ । उपसर्गात् अस्यादे र्वृद्धिः प्रार्च्छति अपार्च्छति । “उपसर्गाः क्रियायोगे” पा० इत्युक्तेः यत्क्रियया योगस्तत्व्रियायामेवोपसर्गत्वम् तेन प्रगतः ऋच्छकोऽस्मात् वाक्ये प्रादि० ब० । प्रर्च्छकः इत्यादौ न वृद्धिः अत्र प्रस्य गमेरुपसर्गत्वेन ऋच्छोपसर्गत्वाभावात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1414,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋच्छ, श मूर्त्तौ । गमने । मोहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं-सकं अकञ्च-सेट् ।) श ऋच्छती ऋ- च्छन्ती । मूर्त्तिः कठिनीभावः । “मूर्त्तिः काठिन्य- काययोरित्यमरात् । ऋच्छति घृतं कठिनं स्यादि- त्यर्थः । ऋच्छति वृद्धो गच्छति मुह्यति वेत्यर्थः । [] मोहस्थाने इन्द्रियप्रलयं पठन्ति प्राञ्चः । ऋच्छति वृद्धस्येन्द्रियंप्रलीयते इत्यर्थः । इति रमानाथः” ॥ इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-283-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋच्छःऋच्छ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ऋच्छ् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋच्छः 📚 ➤ जाना, कठिन होना, इन्द्रिय का बलघट जाना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋच्छ 📚पु संज्ञा पुं॰🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ऋच्छः: ऋच्छ् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें