🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:54:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ऋतपर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ऋतपर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऋतपर्ण

अर्थ: ऋत (उचित, सही) + पर्ण (ढाक का पेड़)

अंग्रेज़ी: = ऋतुपर्ण q.v.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऋतपर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ऋतपर्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋतपर्णःऋतपर्णौऋतपर्णाः
द्वितीयाऋतपर्णम्ऋतपर्णौऋतपर्णान्
तृतीयाऋतपर्णेनऋतपर्णाभ्याम्ऋतपर्णैः
चतुर्थीऋतपर्णायऋतपर्णाभ्याम्ऋतपर्णेभ्यः
पञ्चमीऋतपर्णात् / ऋतपर्णाद्ऋतपर्णाभ्याम्ऋतपर्णेभ्यः
षष्ठीऋतपर्णस्यऋतपर्णयोःऋतपर्णानाम्
सप्तमीऋतपर्णेऋतपर्णयोःऋतपर्णेषु
सम्बोधनहे ऋतपर्णहे ऋतपर्णौहे ऋतपर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋतपर्ण
ऋतपर्ण
ṛtaparṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋतपर्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ ऋतुपर्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत—पर्ण m. = ऋतुपर्ण, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतपर्ण्ण सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे । “भगीरथसुतो राजा” इत्युप- क्रम्य “अयुताजित्सुतस्यासीदृतपर्ण्णो महायशाः । दि- व्याक्षहृदयज्ञोऽयं राजा नलसखो बली । ऋतपर्ण्णसुत- श्चासीदार्त्त पर्ण्णिर्बहीपतिः” हरिवं० १६ अ० । तस्य च नलेन सख्यमक्षहृदयज्ञत्वञ्च भा० व० ७२ अ० दर्शितं यथा “एवमुक्तो नलेनाथ तदा भाङ्गासुरिर्नृपः । आससाद वने राजन्! फलवन्तं विभीतकम् । तं दृष्ट्वा वाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममामि सूत! पश्य त्वं सङ्ख्याने परमं बलम् । सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन । नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् । वृक्षेऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्यपि च वाहुक! । पतितान्यपि यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् । एकमत्राधिकं पत्रं फल- मेकञ्च वाहुक । पञ्चकोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शा- खयोः । प्रचिनुह्यस्य शास्वे द्वे याश्चायन्याः प्रशाखिवाः । आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च । ततो रथमव- स्थाप्य राजान वाहुकोऽब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन्! कत्थसे शत्रुकर्षण! । प्रत्यक्षमेतत् कर्त्तास्मि शातयित्वा विभीतकम् । अथत्र गणिते राजन्! विद्यते न परोक्षता । प्रत्यक्षं ते महाराज! शातयिष्ये विभीतकम् । अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति वा । सङ्ख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप! । मुहूर्त्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन् यच्छतु वाजिनाम् । तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् । वाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समा- स्थितः । प्रतीक्षस्व मुहूर्त्तं त्वमथ वा त्वरते भवान् । एष याति शिवः पन्था याहि वाष्णर्ये! सारथिः । अब्र- वीदृतुपर्णस्तु सान्त्वयन् कुरुनन्दन! । त्वमेव यन्ता नान्यो- ऽस्ति पृथिव्यामपि वाहुक! । त्वत्कृते यातुमिच्छामि ब्दिर्भा हयकोविद! । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्त्तुमर्हसि । कामञ्च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि वाहुक! । विदर्भां यदि यात्वाद्य सूर्य्यं दर्शयितासि मे । अथाब्रवीद्वाहुकस्तं संख्याय च विभीतकम् । ततो वि- दर्भां यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम । अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह । सोऽवतीर्य्य रथात्तूर्ण्णं शात- [] यामास तं द्रुमम् । ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिद- मब्रवीत् । गणयित्वा ययोक्तानि तावन्त्येव फलानि च । अत्यद्भुतमिदं राजन्! दृष्टवानस्मि ते बलम् । श्रोतुमि- च्छामि ते विद्यां ययैतज् ज्ञायते नृप! । तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृपः । विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां सङ्ख्याने च विशारदम् । वाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ । ऋतुप- र्ण्णस्ततो राजा वाहुकं कार्य्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्च तं तथेत्यब्रवीद्वचः । यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् । निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु वाहु- क!” । नलस्य वाहुकच्छद्मरूपतामुपवर्ण्य अन्त, उक्तं यथा “ऋतुपर्ण्णोऽपि शुश्राव वाहुकच्छद्मिनं नलम् । दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः । तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम् । स च त क्षमयामास हेतुभिर्बु- द्धिसम्मतः! । स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मिता- ननः । उवाच वाक्यं तत्त्वज्ञो नैषधं वदतां वरः । दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत । कच्चित्तु नाप- राधं ते कृतवानस्मिनैषध! । अज्ञातवासं वसतो मद्- गृहे वसुधाधिप! । यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्यबुद्ध्यापि कानिचित् । मया कृतान्यकार्य्याकि तानि त्वं क्षन्तुमम- र्हसि । नल उवाच । न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव! । कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव । पूर्वं ह्यपि सखा मेऽसि सम्बन्धी च जनाधिप! । अत ऊर्द्धन्तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्त्तुमर्हसि । सर्वकामैः सुवि- हितैः सुखमस्म्युषितस्त्वयि । न तथा स्वगृहे राजन्! यथा तव गृह
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ऋतपर्णऋतपर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ऋतपर्ण 📚 ➤ ऋत (उचित, सही) + पर्ण (ढाक का पेड़)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): = ऋतुपर्ण q.v.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ऋतपर्ण 📚दे॰ 'ऋतुपर्ण'🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ऋतपर्ण = ऋत + पर्ण कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें