🌸 पदच्छेदः स्वचालित
ऋतपर्ण
"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद
📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित
ऋतपर्ण
अर्थ: ऋत (उचित, सही) + पर्ण (ढाक का पेड़)
अंग्रेज़ी: = ऋतुपर्ण q.v.
सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):
- ऋतपर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका
शब्दरूप — ऋतपर्ण (पुंलिङ्ग)
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
| प्रथमा | ऋतपर्णः | ऋतपर्णौ | ऋतपर्णाः |
| द्वितीया | ऋतपर्णम् | ऋतपर्णौ | ऋतपर्णान् |
| तृतीया | ऋतपर्णेन | ऋतपर्णाभ्याम् | ऋतपर्णैः |
| चतुर्थी | ऋतपर्णाय | ऋतपर्णाभ्याम् | ऋतपर्णेभ्यः |
| पञ्चमी | ऋतपर्णात् / ऋतपर्णाद् | ऋतपर्णाभ्याम् | ऋतपर्णेभ्यः |
| षष्ठी | ऋतपर्णस्य | ऋतपर्णयोः | ऋतपर्णानाम् |
| सप्तमी | ऋतपर्णे | ऋतपर्णयोः | ऋतपर्णेषु |
| सम्बोधन | हे ऋतपर्ण | हे ऋतपर्णौ | हे ऋतपर्णाः |
रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।
📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऋतपर्ण
ऋतपर्ण
ṛtaparṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋतपर्ण
संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰
ऋतुपर्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत—पर्ण m. = ऋतुपर्ण, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,3) स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतपर्ण्ण सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे । “भगीरथसुतो राजा” इत्युप- क्रम्य “अयुताजित्सुतस्यासीदृतपर्ण्णो महायशाः । दि- व्याक्षहृदयज्ञोऽयं राजा नलसखो बली । ऋतपर्ण्णसुत- श्चासीदार्त्त पर्ण्णिर्बहीपतिः” हरिवं० १६ अ० । तस्य च नलेन सख्यमक्षहृदयज्ञत्वञ्च भा० व० ७२ अ० दर्शितं यथा “एवमुक्तो नलेनाथ तदा भाङ्गासुरिर्नृपः । आससाद वने राजन्! फलवन्तं विभीतकम् । तं दृष्ट्वा वाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममामि सूत! पश्य त्वं सङ्ख्याने परमं बलम् । सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन । नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् । वृक्षेऽस्मिन् यानि पर्णानि फलान्यपि च वाहुक! । पतितान्यपि यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् । एकमत्राधिकं पत्रं फल- मेकञ्च वाहुक । पञ्चकोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शा- खयोः । प्रचिनुह्यस्य शास्वे द्वे याश्चायन्याः प्रशाखिवाः । आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च । ततो रथमव- स्थाप्य राजान वाहुकोऽब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन्! कत्थसे शत्रुकर्षण! । प्रत्यक्षमेतत् कर्त्तास्मि शातयित्वा विभीतकम् । अथत्र गणिते राजन्! विद्यते न परोक्षता । प्रत्यक्षं ते महाराज! शातयिष्ये विभीतकम् । अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति वा । सङ्ख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप! । मुहूर्त्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन् यच्छतु वाजिनाम् । तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् । वाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समा- स्थितः । प्रतीक्षस्व मुहूर्त्तं त्वमथ वा त्वरते भवान् । एष याति शिवः पन्था याहि वाष्णर्ये! सारथिः । अब्र- वीदृतुपर्णस्तु सान्त्वयन् कुरुनन्दन! । त्वमेव यन्ता नान्यो- ऽस्ति पृथिव्यामपि वाहुक! । त्वत्कृते यातुमिच्छामि ब्दिर्भा हयकोविद! । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्त्तुमर्हसि । कामञ्च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि वाहुक! । विदर्भां यदि यात्वाद्य सूर्य्यं दर्शयितासि मे । अथाब्रवीद्वाहुकस्तं संख्याय च विभीतकम् । ततो वि- दर्भां यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम । अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह । सोऽवतीर्य्य रथात्तूर्ण्णं शात- [] यामास तं द्रुमम् । ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिद- मब्रवीत् । गणयित्वा ययोक्तानि तावन्त्येव फलानि च । अत्यद्भुतमिदं राजन्! दृष्टवानस्मि ते बलम् । श्रोतुमि- च्छामि ते विद्यां ययैतज् ज्ञायते नृप! । तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृपः । विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां सङ्ख्याने च विशारदम् । वाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ । ऋतुप- र्ण्णस्ततो राजा वाहुकं कार्य्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्च तं तथेत्यब्रवीद्वचः । यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् । निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु वाहु- क!” । नलस्य वाहुकच्छद्मरूपतामुपवर्ण्य अन्त, उक्तं यथा “ऋतुपर्ण्णोऽपि शुश्राव वाहुकच्छद्मिनं नलम् । दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः । तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम् । स च त क्षमयामास हेतुभिर्बु- द्धिसम्मतः! । स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मिता- ननः । उवाच वाक्यं तत्त्वज्ञो नैषधं वदतां वरः । दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत । कच्चित्तु नाप- राधं ते कृतवानस्मिनैषध! । अज्ञातवासं वसतो मद्- गृहे वसुधाधिप! । यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्यबुद्ध्यापि कानिचित् । मया कृतान्यकार्य्याकि तानि त्वं क्षन्तुमम- र्हसि । नल उवाच । न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव! । कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव । पूर्वं ह्यपि सखा मेऽसि सम्बन्धी च जनाधिप! । अत ऊर्द्धन्तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्त्तुमर्हसि । सर्वकामैः सुवि- हितैः सुखमस्म्युषितस्त्वयि । न तथा स्वगृहे राजन्! यथा तव गृह
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🌹 पदपरिचयः स्वचालित
| पदम् | विवरणम् |
| ऋतपर्ण | ऋतपर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 |
🌷 पदार्थः कोश-आधारित
ऋतपर्ण 📚 ➤ ऋत (उचित, सही) + पर्ण (ढाक का पेड़)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): = ऋतुपर्ण q.v.
📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश
| शब्द | संक्षिप्त अर्थ | कोश |
| ऋतपर्ण 📚 | दे॰ 'ऋतुपर्ण' | 🟠🔵🟢 |
ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗
📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश
इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।
⚙️ व्याकरणम् स्वचालित
❖ सन्धिः
इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।
❖ समासः
- ऋतपर्ण = ऋत + पर्ण कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।
❖ कृदन्तः
कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।
❖ तद्धितान्तः
कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता।
पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ
उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है।
स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें);
श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।