🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:33:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एकलेखा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एक-+लेखा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लेखा

अर्थ: रेखा, धारी, लकीर

संस्कृत: पङ्क्त्यपङ्तिसाधारणी

व्युत्पत्ति: लिख्+अ+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. लेखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. लेख (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. लेखा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. लेख (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लेखा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालेखालेखेलेखाः
द्वितीयालेखाम्लेखेलेखाः
तृतीयालेखयालेखाभ्याम्लेखाभिः
चतुर्थीलेखायैलेखाभ्याम्लेखाभ्यः
पञ्चमीलेखायाःलेखाभ्याम्लेखाभ्यः
षष्ठीलेखायाःलेखयोःलेखानाम्
सप्तमीलेखायाम्लेखयोःलेखासु
सम्बोधनहे लेखेहे लेखेहे लेखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लेखा
लेखा
lekhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रेखा (2.4.4) राजि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेखा १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ लिखना]
१. गणना । गिनती । हिसाब किताब । जैसे,—(क) आमदनी और खर्च का लेखा लगा लो । (ख) इसका लेखा लगाओ कि वह आठ कोस रोज चलकर वहाँ कितने दिनों में पहुँचेगा ।
२. ठीक ठीक अंदाज । कूत । क्रि॰ प्र॰—लगाना ।
३. रुपए पैसे या और किसी वस्तु की गिनती आदि का ठीक ठीक लिखा हुआ व्योरा । आय व्यय आदि का विवरण । जैसे,— तुम अपना लेखा पेश करो; रुपया चुका दिया जाय । यौ॰—लेखा वही । लेखा पत्तर । मुहा॰—लेखा जाँचना = यह देखना कि हिसाब ठीक है या नहीं । लेखा डेवढ़ करना = (१) हिसाब चुकता करना । (२) हिसाब बराबर करना । (३) चौपट करना । नाश करना । लेखा पूरा या साफ करना = हिसाब साफ करना । पिछला देना चुकाना । लेखा डालना = हिसाब किताब खोलना । लेनदेन के व्यवहार को बही में लिखना ।
४. अनुमान । विचार । समझ । मुहा॰—किसी के लेखे = (१) किसी की समझ में । किसी के बिचार के अनुसार । जैसे,—हमारे लेखे तो सब बराबर हैं । (२) किसी के लिये या वास्ते ।
लेखा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लिपि । लिखावट ।
२. रेखा । लकीर । जैसे, —चद्रलेखा ।
३. कतार । पंक्ति (को॰) ।
४. निशान । चिह्न (को॰) ।
५. किनारा । छोर । सिरा (को॰) ।
६. चद्रांश । चंद्रमा की कला । चंद्रश्रृंग (को॰) ।
७. किरीट (को॰) ।
८. शरीर पर चंदन आदि से रेखानिर्माण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखा f. See below.
लेखा f. (cf. रेखा) a scratch, streak, line, stroke, stripe, furrow, ŚBr. &c., &c.
the pale or faintly discernible streak of the young moon's crescent, Kir. (cf. चन्द्र- and शशाङ्क-ल्˚), the act of delineation, drawing, painting, Śak. (v.l.)
writing, handwriting, L.
a drawing, likeness, figure, impression (cf. मृग- and सव्य-पाद-ल्˚)
the drawing of lines with fragrant substances (on the face, arms, breast &c.), L.
a hem, border, rim, edge, horizon, Kām.; VarBṛS.
the crest (= शिखा or चूडाग्र), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेखा [लिख्-अ टाप्] 1 A line, streak; कांतिर्भ्रुवोरायतलेखयोर्या Ku. 1. 47; Ku. 7. 16; Ki. 16. 2; Me. 44; विद्युल्लेखा, फेनलेखा, मदलेखा &c. --2 A stroke, furrow, row, stripe. --3 Writing, drawing lines, delineation, painting; पार्णिर्लेखाविधिषु नितरां बर्तते किं करोमि Māl. 1. 35. --4 The moon's crescent, a streak of the moon; लब्धोदया चांद्रमसीब लेखा Ku. 1. 25, 2. 34; Ki. 5. 44. --5 A figure, like ness, an impression, a mark; उषसि सयावकसव्यपादलेखा Ki. 5. 40. --6 Hem, border, edge, skirt. --7 The crest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखा स्त्री लिख--अ टाप् । १ रेखाया, २ पड्क्तौ च । आ- धारे संज्ञायां घञ् टाप् । ३ लिपौ मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4830,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेखा, स्त्री, (लिख्यते इति । लिख + बाहुलकात् अप् । टाप् ।) लिपिः । पङ्क्तिः । इति मेदिनी । खे, ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-228-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेखा" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एक-लेखासमास: एक + लेखा द्विगु (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: लेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लेखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | लेखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एकलेखा 📚एक 📚लेखा ➤ एक (एक यह संख्या, असहाय, भिन्न, अन्य, केवल, मुख्य) + लेखा (रेखा, धारी, लकीर)
संस्कृत: पङ्क्त्यपङ्तिसाधारणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एक 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
लेखा 📚गणना । गिनती । हिसाब किताब । जैसे,—(क) आमदनी और खर्च का लेखा लगा लो । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लेखा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • एकलेखा = एक + लेखा द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें