🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:40:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

एकायन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

एकायन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

एकायन

अर्थ: जहाँ से केवल एक ही जा सके

संस्कृत: पर्याय: एकतान, अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकसर्ग, एकाग्र्य

व्युत्पत्ति: एक-अयन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. एकायन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. एकायन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — एकायन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकायनःएकायनौएकायनाः
द्वितीयाएकायनम्एकायनौएकायनान्
तृतीयाएकायनेनएकायनाभ्याम्एकायनैः
चतुर्थीएकायनायएकायनाभ्याम्एकायनेभ्यः
पञ्चमीएकायनात् / एकायनाद्एकायनाभ्याम्एकायनेभ्यः
षष्ठीएकायनस्यएकायनयोःएकायनानाम्
सप्तमीएकायनेएकायनयोःएकायनेषु
सम्बोधनहे एकायनहे एकायनौहे एकायनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — एकायन
एकायन
ekāyana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकायन १ वि॰ [सं॰]
१. एकाग्र ।
२. एकमात्र या एक के गमन योग्य । जिसको छोड़ और किसी पर चलने लायक न हो (मार्ग आदि) ।
एकायन २ संज्ञा पुं॰
१. नीतिशास्त्र ।
२. विचारों की एकता (को॰) ।
३. एकमात्र मार्ग (को॰) ।
४. एकांत स्थान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एकायन n. a narrow way or path accessible for only one person, MBh.; R.
the only way or manner of conduct, worldly wisdom, ChUp. vii, 1, 2
meeting-place, centre of union, ŚBr.
absorption in one, absolute devotedness to one, unity, MBh.; ChUp.
एकायन mfn. passable for only one (as a foot-path), MBh.
fixing one's thoughts on one object, closely attentive, absorbed in L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (230,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकायन त्रि० एकमयनं विषयोऽवलम्बनं वा यस्य । १ विषया- न्तरव्यावृत्तचित्ते एकाग्रमनस्के २ एकाबलम्बने च । “तानि वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पप्रतिष्ठितानि” छा० उ० । एकमयनमबलम्बनीयं यस्य । ३ एकाबलम्बनीये त्रि० । “एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदोजनाः” भा० शा० ७८७२ श्लो० । एकस्यायनं गतिर्यत्र । ४ एकमात्र- गमनयोग्ये त्रि० “भ्रातरं भोमसेनन्तु विज्ञाय हनुमान् कपिः । दिवङ्गमं रुरोधाथ मार्गं भीमस्य कारणात् । अनेन हि पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य्य सः । आस्त एकायने मार्गे कदलीखण्डमण्डिते । भ्रातुर्भीमस्य रक्षा- र्थम्” भा० व० १४६ अ० । कर्म्म० । ५ एकस्थाने न० । “यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन्” भा० अनु० ५३२ श्लो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1519,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकायनः, त्रि, (एकं अयनं विषयो यस्य ।) एकाग्रः । एकविषयासक्तचित्तः । इत्यमरः । (यथा छान्दोग्यो- पनिषदि । ७ । ४ । २ । तानि हतानि संकल्पैका- यनानि सङ्कल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि” । एकमयनं गतिर्यत्र । एकामात्रगमनयोग्यः । यदुक्तं महाभारते ३ । १४६ । ६६ । “अनेनैव पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य्य सः । आस्त एकायने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-296-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
एकायनएकायन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: एकायन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

एकायन 📚 ➤ जहाँ से केवल एक ही जा सके
संस्कृत: पर्याय: एकतान, अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकसर्ग, एकाग्र्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
एकायन 📚एकाग्र🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
एकायन
एकाग्र (३.१.७८) — एकतान, अनन्यवृत्ति, एकाग्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • एकायन = एक + अयन द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें