🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:12:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एकायन
ekāyana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकायन १ वि॰ [सं॰]
१. एकाग्र ।
२. एकमात्र या एक के गमन योग्य । जिसको छोड़ और किसी पर चलने लायक न हो (मार्ग आदि) ।
एकायन २ संज्ञा पुं॰
१. नीतिशास्त्र ।
२. विचारों की एकता (को॰) ।
३. एकमात्र मार्ग (को॰) ।
४. एकांत स्थान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एकायन n. a narrow way or path accessible for only one person, MBh.; R.
the only way or manner of conduct, worldly wisdom, ChUp. vii, 1, 2
meeting-place, centre of union, ŚBr.
absorption in one, absolute devotedness to one, unity, MBh.; ChUp.
एकायन mfn. passable for only one (as a foot-path), MBh.
fixing one's thoughts on one object, closely attentive, absorbed in L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (230,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकायन त्रि० एकमयनं विषयोऽवलम्बनं वा यस्य । १ विषया- न्तरव्यावृत्तचित्ते एकाग्रमनस्के २ एकाबलम्बने च । “तानि वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पप्रतिष्ठितानि” छा० उ० । एकमयनमबलम्बनीयं यस्य । ३ एकाबलम्बनीये त्रि० । “एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदोजनाः” भा० शा० ७८७२ श्लो० । एकस्यायनं गतिर्यत्र । ४ एकमात्र- गमनयोग्ये त्रि० “भ्रातरं भोमसेनन्तु विज्ञाय हनुमान् कपिः । दिवङ्गमं रुरोधाथ मार्गं भीमस्य कारणात् । अनेन हि पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य्य सः । आस्त एकायने मार्गे कदलीखण्डमण्डिते । भ्रातुर्भीमस्य रक्षा- र्थम्” भा० व० १४६ अ० । कर्म्म० । ५ एकस्थाने न० । “यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन्” भा० अनु० ५३२ श्लो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1519,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकायनः, त्रि, (एकं अयनं विषयो यस्य ।) एकाग्रः । एकविषयासक्तचित्तः । इत्यमरः । (यथा छान्दोग्यो- पनिषदि । ७ । ४ । २ । तानि हतानि संकल्पैका- यनानि सङ्कल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि” । एकमयनं गतिर्यत्र । एकामात्रगमनयोग्यः । यदुक्तं महाभारते ३ । १४६ । ६६ । “अनेनैव पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य्य सः । आस्त एकायने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-296-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें